6.50 Yuddhakanda - Panchasha Sargah

ॐ

6.50 युद्धकाण्ड - पञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

अथोवाचमहातेजाहरिराजोमहाबलः ।

किमियंव्यथितासेनामूढवातेवनौर्जले ॥ 1 ॥

सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वावालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।

नत्वम्पश्यसिरामञ्चलक्ष्मणञ्चमहारथम् ॥ 2 ॥

शरजालचितौवीरावुभौदशरथात्मजौ ।

शरतल्पेमहात्मानौशयानौरुधिरोक्षितौ ॥ 3 ॥

अथाब्रवीद्वानरेन्द्रस्सुग्रीवःपुत्रमङ्गदम् ।

नानिमित्तमिदम्मन्येभवितव्यम्भयेनतु ॥ 4 ॥

विषण्णवदनाह्येतेत्यक्तप्रहरणादिशः ।

प्रपलायन्तिहरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ॥ 5 ॥

अन्योन्यस्यनलज्जन्तेनिरीक्षन्तिपृष्ठतः ।

विप्रकर्षन्तिचान्योन्यम्पतितंलङ्घयन्तिच ॥ 6 ॥

एतस्मिन्नन्तरेवीरोगदापाणिर्विभीषणः ।

सुग्रीवंवर्धयामासराघवञ्चनिरैक्षत ॥ 7 ॥

विभीषणञ्चसुग्रीवोदृष्टवावानरभीषणम् ।

ऋक्षराजम्महात्मानंसमीपस्थमुवाचह ॥ 8 ॥

विभीषणोऽयंसम्प्राप्तोयन्दृष्टवावानरर्षभाः ।

विद्रवन्तिपरितत्रसरावणात्मजशङ्कया ॥ 9 ॥

शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान्बहुधाविप्रधावितान् ।

पर्यवस्थापयाख्याहिविभीषणमुपस्थितम् ॥ 10 ॥

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तुजाम्बवानृक्षपार्थिवः ।

वानरान्सान्त्वयामाससन्निरुध्यप्रधानतः ॥ 11 ॥

तेनिवृत्ताःपुनःसर्वेवानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः ।

ऋक्षराजवचश्श्रुत्वातञ्चदृष्टवाविभीषणम् ॥ 12 ॥

विभीषणस्तुरामस्यदृष्टवागात्रंशरैश्चितम् ।

लक्ष्मणस्यचधर्मात्माबभूवव्यथितस्तदा ॥ 13 ॥

जलक्लिन्नेनहस्तेनतयोर्नेत्रेप्रमृज्यच ।

शोकसम्पीडितमनारुरोदविललापच ॥ 14 ॥

इमौतौसत्त्वसम्पन्नौविक्रान्तौप्रियसम्युगौ ।

इमामवस्थाङ्गमितौराक्षसैःकूटयोधिभिः ॥ 15 ॥

भ्रातुःपुत्रेणमेतेनदुष्पुत्रेणदुरात्मना ।

राक्षस्याजिह्मयाबुध्याचालितावृजुविक्रमौ ॥ 16 ॥

शरैरिमावलंविद्धौरुधिरेणसमुक्षितौ ।

वसुधायामिमौसुप्तौदृश्येतेशल्यकाविव ॥ 17 ॥

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्यप्रतिष्ठाकाङ्क्षितामया ।

तावुभौदेहनाशायप्रसुप्तौपुरुषर्षभौ ॥ 18 ॥

जीवन्नद्यविपन्नोऽस्मिनष्टराज्यमनोरथः ।

प्राप्तप्रतिज्ञश्चरिपुःसकामोरावणःकृतः ॥ 19 ॥

एवंविलपमानन्तम्परिष्वज्यविभीषणम् ।

सुग्रीवःसत्त्वसम्पन्नोहरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ 20 ॥

राज्यम्प्राप्स्यसिधर्मज्ञ लङ्कायान्नात्रसंशयः ।

रावणस्सहपुत्रेणस्वकामन्नेहलप्स्यते ॥ 21 ॥

नरुजापीडितावेतावुभौराघवलक्ष्मणौ ।

त्यक्त्वामोहंवधिष्येतेसगणंरावणंरणे ॥ 22 ॥

तमेवंसान्त्वयित्वातुसमाश्वास्यचराक्षसम् ।

सुषेणंश्वशुरम्पार्श्वेसुग्रीवस्तमुवाचह ॥ 23 ॥

सहशूरैर्हरिगणैर्लब्धसञ्ज्ञावरिन्दमौ ।

गच्छत्वम्भ्रातरङ्गृह्यकिष्किन्धांरामलक्ष्मणौ ॥ 24 ॥

अहन्तुरावणंहत्वासपुत्रंसहबान्धवम् ।

मैथिलीमानयिष्यामिशक्रोनष्टामिवश्रियम् ॥ 25 ॥

श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्यसुषेणोवाक्यमब्रवीत् ।

दैवासुरम्महद्युद्धमनुभूतंसुदारुणम् ॥ 26 ॥

तदास्मदानवाशरसम्स्पर्शकोविदाः ।

निजघ्नुश्शस्त्रविदुषश्चादयन्तोमुहुर्मुहुः ॥ 27 ॥

तानार्तान्नष्टसञ्ज्ञांश्चगतासूंश्चबृहस्पतिः ।

विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ॥ 28 ॥

तान्यौषधान्यानयितुङ्क्षीरोदंयान्तुसागरम् ।

जवेनवानराःशीघ्रंसम्पातिपनसादयः ॥ 29 ॥

हरयस्तुविजानन्तिपार्वतीस्तामहौषधीः ।

सञ्जीवकरणीन्दिव्यांविशल्यान्देवनिर्मिताम् ॥ 30 ॥

चन्द्रश्चनामद्रोणश्चक्षीरोदेसागरोत्तमे ।

अमृतंयत्रमथितन्तत्रतेपरमौषधी ॥ 31 ॥

तौतत्रविहितेदेवैःपर्वतौमहोदधौ ।

अयंवायुसुतोराजन् हनूमांस्तत्रगच्छतु ॥ 32 ॥

एतस्मिन्नन्तरेवायुर्मेगांश्चापिसविद्युतः ।

पर्यस्यसागरेतोयङ्कम्पयननिवमेदिनीम् ॥ 33 ॥

महतापक्षवातेनसर्ववदीपमहाद्रुमाः ।

निपेतुर्भग्नविटपाःसलिलेलवणाम्भसि ॥ 34 ॥

अभवन् पन्नगास्त्रस्ताभोगिनस्तत्रवासिनः ।

शीघ्रंसर्वाणियादांसिजग्मुश्चलवणार्णवम् ॥ 35 ॥

ततोमुहूर्तार्गरुडंवैनतेयम्महाबलम् ।

वानराददृशुःसर्वेज्वलन्तमिवपावकम् ॥ 36 ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्यनागास्तेसम्प्रदुद्रुवुः ।

यैस्तौसत्पुरुषौबद्धौशरभूतैर्महाबलौ ॥ 37 ॥

ततस्सुपर्णःकाकुत्स्थौस्पृष्टवाप्रत्यभिनदनितः ।

विममर्शचपाणिभ्याम्मुखेचन्द्रसमप्रभे ॥ 38 ॥

वैनतेयेनसम्स्पृष्टास्तयोःसम्रुरुहुर्व्रणाः ।

सुवर्णेचतनूस्निग्धेतयोराशुबभूवतुः ॥ 39 ॥

तेजो वीर्यं बलं च ओज;उत्साहश् च महा गुणाः ।

प्रदर्शनं च बुद्धिश् च स्मृतिश् च द्विगुणं तयोः ॥ 40 ॥

तावुत्थाप्यमहातेजागरुडोवासवोपमौ ।

उभौतौसस्वजेहृष्टोरामश्चैनमुवाचह ॥ 41 ॥

भवत्प्रसादाद् व्यसनंरावणिप्रभवम्महत् ।

आवामिहव्यतिक्रान्तौपूर्ववद् बलिनौकृतौ ॥ 42 ॥

यथातातन्दशरथंयथाऽजञ्चपितामहम् ।

तथाभवन्तमासाद्यहृदयम्मेप्रसीदति ॥ 43 ॥

कोभवान्रूपसम्पन्नोदिव्यस्रगनुलेपनः ।

वसानोविरजेवस्त्रदिव्याभरणभूषितः ॥ 44 ॥

तमुवाचमहातेजावैनतेयोमहाबलः ।

पतत्त्रिराजःप्रीतात्माहर्षपर्याकुलेक्षणः ॥ 45 ॥

अहंसखातेकाकुत्स्थ प्रियःप्राणोबहिश्चरः ।

गरुत्मानिहसम्प्राप्तोयुवयोःसाह्यकारणात् ॥ 46 ॥

असुरावामहावीर्यावानरावामहाबलाः ।

सुराश्चापिसगन्ध्वर्वाःपुरस्कृत्यशतक्रतुम् ॥ 47 ॥

नेमम्मोक्षयितुंशक्ताश्शरबन्धंसुदारुणम् ।

मायाबलादिन्द्रजितानिर्मितङ्क्रूरकर्मणा ॥ 48 ॥

एतेनागाःकाद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः ।

रक्षोमायाप्रभावेणशराभूत्वास्त्वदाश्रिताः ॥ 49 ॥

सभाग्यश्चासिधर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।

लक्ष्मणेनसहभ्रात्रासमरेरिपुघातिना ॥ 50 ॥

इमंश्रुत्वातुवृत्तान्तन्त्वरमाणोऽहमागतः ।

सहसायुवयोःस्नेहात्सखित्वमनुपालयन् ॥ 51 ॥

मोक्षितौचमहाघोरादस्मात्सायकबन्धनात् ।

अप्रमादश्चकर्तव्योयुवाभ्यान्नित्यमेवच ॥ 52 ॥

प्रकृत्याराक्षसाःसर्वेसङ्ग्रामेकूटयोधिनः ।

शूराणांशुद्धभावानाम्भवतामरार्जवम्बलम् ॥ 53 ॥

तन्नविश्वसनीयंवोराक्षसानांरणाजिरे ।

एतेनैवोपमानेननित्यञ्जिह्माहिराक्षसाः ॥ 54 ॥

एवमुक्त्वातदारामंसुपर्णस्सुमहाबलः ।

परिष्वज्यचसुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ 55 ॥

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपिवत्सल ।

अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिगमिष्यामियथामतम् ॥ 56 ॥

नचकौतूहलङ्कार्यंसखित्वम्प्रतिराघव ।

कृतकर्मारणेवीर सखित्वम्प्रतिवेत्स्यसि ॥ 57 ॥

बालवृद्धावशेषान्तुकृत्वालङ्कांशरोर्मिभिः ।

रावणञ्चरिपुंहत्वासीतान्त्वंसमुलप्स्यते ॥ 58 ॥

प्रदक्षिणन्ततःकृत्वापरिष्वज्यचवीर्यवान् ।

जगामाकाशमाविश्यसुपर्णःपवनोयथा ॥ 59 ॥

विरुजौराघवौदृष्टवाततोवानरयूथपाः ।

सिंहनादांस्तदानेदुर्लङ्गूलन्न्दुधुवुस्तदा ॥ 60 ॥

ततोभेरीस्समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् ।

दध्मुश्शङ्खान्सम्प्रहृष्टाःक्षेवलन्त्यपियथापुरम् ॥ 61 ॥

आस्फोट्याःस्पोट्यविक्रान्ताःवानराःनगयोधिनः ।

द्रुमानुत्पट्यविविधांस्तस्थुश्शतसहस्रशः ॥ 62 ॥

विसृजन्तोमहानादांस्त्रासयन्तोनिशाचरान् ।

लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्युद्धकामाःप्लवङ्गमाः ॥ 63 ॥

तेषांसुखीमस्तुमुलोनिनादोबभूवशाखामृगयूथपानाम् ।

क्षयेनिदाघस्ययथाघनानान्नादस्सुभीमोनदतान्निशीथे ॥ 64 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha pañcāśassargaḥ |

athovācamahātejāharirājomahābalaḥ |

kimiyaṃvyathitāsenāmūḍhavātevanaurjale || 1 ||

sugrīvasyavacaśśrutvāvāliputro'ṅgado'bravīt |

natvampaśyasirāmañcalakṣmaṇañcamahāratham || 2 ||

śarajālacitauvīrāvubhaudaśarathātmajau |

śaratalpemahātmānauśayānaurudhirokṣitau || 3 ||

athābravīdvānarendrassugrīvaḥputramaṅgadam |

nānimittamidammanyebhavitavyambhayenatu || 4 ||

viṣaṇṇavadanāhyetetyaktapraharaṇādiśaḥ |

prapalāyantiharayastrāsādutphullalocanāḥ || 5 ||

anyonyasyanalajjantenirīkṣantipṛṣṭhataḥ |

viprakarṣanticānyonyampatitaṃlaṅghayantica || 6 ||

etasminnantarevīrogadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |

sugrīvaṃvardhayāmāsarāghavañcaniraikṣata || 7 ||

vibhīṣaṇañcasugrīvodṛṣṭavāvānarabhīṣaṇam |

ṛkṣarājammahātmānaṃsamīpasthamuvācaha || 8 ||

vibhīṣaṇo'yaṃsamprāptoyandṛṣṭavāvānararṣabhāḥ |

vidravantiparitatrasarāvaṇātmajaśaṅkayā || 9 ||

śīghrametān susantrastānbahudhāvipradhāvitān |

paryavasthāpayākhyāhivibhīṣaṇamupasthitam || 10 ||

sugrīveṇaivamuktastujāmbavānṛkṣapārthivaḥ |

vānarānsāntvayāmāsasannirudhyapradhānataḥ || 11 ||

tenivṛttāḥpunaḥsarvevānarāstyaktasambhramāḥ |

ṛkṣarājavacaśśrutvātañcadṛṣṭavāvibhīṣaṇam || 12 ||

vibhīṣaṇasturāmasyadṛṣṭavāgātraṃśaraiścitam |

lakṣmaṇasyacadharmātmābabhūvavyathitastadā || 13 ||

jalaklinnenahastenatayornetrepramṛjyaca |

śokasampīḍitamanārurodavilalāpaca || 14 ||

imautausattvasampannauvikrāntaupriyasamyugau |

imāmavasthāṅgamitaurākṣasaiḥkūṭayodhibhiḥ || 15 ||

bhrātuḥputreṇametenaduṣputreṇadurātmanā |

rākṣasyājihmayābudhyācālitāvṛjuvikramau || 16 ||

śarairimāvalaṃviddhaurudhireṇasamukṣitau |

vasudhāyāmimausuptaudṛśyeteśalyakāviva || 17 ||

yayorvīryamupāśrityapratiṣṭhākāṅkṣitāmayā |

tāvubhaudehanāśāyaprasuptaupuruṣarṣabhau || 18 ||

jīvannadyavipanno'sminaṣṭarājyamanorathaḥ |

prāptapratijñaścaripuḥsakāmorāvaṇaḥkṛtaḥ || 19 ||

evaṃvilapamānantampariṣvajyavibhīṣaṇam |

sugrīvaḥsattvasampannoharirājo'bravīdidam || 20 ||

rājyamprāpsyasidharmajña laṅkāyānnātrasaṃśayaḥ |

rāvaṇassahaputreṇasvakāmannehalapsyate || 21 ||

narujāpīḍitāvetāvubhaurāghavalakṣmaṇau |

tyaktvāmohaṃvadhiṣyetesagaṇaṃrāvaṇaṃraṇe || 22 ||

tamevaṃsāntvayitvātusamāśvāsyacarākṣasam |

suṣeṇaṃśvaśurampārśvesugrīvastamuvācaha || 23 ||

sahaśūrairharigaṇairlabdhasañjñāvarindamau |

gacchatvambhrātaraṅgṛhyakiṣkindhāṃrāmalakṣmaṇau || 24 ||

ahanturāvaṇaṃhatvāsaputraṃsahabāndhavam |

maithilīmānayiṣyāmiśakronaṣṭāmivaśriyam || 25 ||

śrutvaitadvānarendrasyasuṣeṇovākyamabravīt |

daivāsurammahadyuddhamanubhūtaṃsudāruṇam || 26 ||

tadāsmadānavāśarasamsparśakovidāḥ |

nijaghnuśśastraviduṣaścādayantomuhurmuhuḥ || 27 ||

tānārtānnaṣṭasañjñāṃścagatāsūṃścabṛhaspatiḥ |

vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 28 ||

tānyauṣadhānyānayituṅkṣīrodaṃyāntusāgaram |

javenavānarāḥśīghraṃsampātipanasādayaḥ || 29 ||

harayastuvijānantipārvatīstāmahauṣadhīḥ |

sañjīvakaraṇīndivyāṃviśalyāndevanirmitām || 30 ||

candraścanāmadroṇaścakṣīrodesāgarottame |

amṛtaṃyatramathitantatrateparamauṣadhī || 31 ||

tautatravihitedevaiḥparvataumahodadhau |

ayaṃvāyusutorājan hanūmāṃstatragacchatu || 32 ||

etasminnantarevāyurmegāṃścāpisavidyutaḥ |

paryasyasāgaretoyaṅkampayananivamedinīm || 33 ||

mahatāpakṣavātenasarvavadīpamahādrumāḥ |

nipeturbhagnaviṭapāḥsalilelavaṇāmbhasi || 34 ||

abhavan pannagāstrastābhoginastatravāsinaḥ |

śīghraṃsarvāṇiyādāṃsijagmuścalavaṇārṇavam || 35 ||

tatomuhūrtārgaruḍaṃvainateyammahābalam |

vānarādadṛśuḥsarvejvalantamivapāvakam || 36 ||

tamāgatamabhiprekṣyanāgāstesampradudruvuḥ |

yaistausatpuruṣaubaddhauśarabhūtairmahābalau || 37 ||

tatassuparṇaḥkākutsthauspṛṣṭavāpratyabhinadanitaḥ |

vimamarśacapāṇibhyāmmukhecandrasamaprabhe || 38 ||

vainateyenasamspṛṣṭāstayoḥsamruruhurvraṇāḥ |

suvarṇecatanūsnigdhetayorāśubabhūvatuḥ || 39 ||

tejo vīryaṃ balaṃ ca oja;utsāhaś ca mahā guṇāḥ |

pradarśanaṃ ca buddhiś ca smṛtiś ca dviguṇaṃ tayoḥ || 40 ||

tāvutthāpyamahātejāgaruḍovāsavopamau |

ubhautausasvajehṛṣṭorāmaścainamuvācaha || 41 ||

bhavatprasādād vyasanaṃrāvaṇiprabhavammahat |

āvāmihavyatikrāntaupūrvavad balinaukṛtau || 42 ||

yathātātandaśarathaṃyathā'jañcapitāmaham |

tathābhavantamāsādyahṛdayammeprasīdati || 43 ||

kobhavānrūpasampannodivyasraganulepanaḥ |

vasānovirajevastradivyābharaṇabhūṣitaḥ || 44 ||

tamuvācamahātejāvainateyomahābalaḥ |

patattrirājaḥprītātmāharṣaparyākulekṣaṇaḥ || 45 ||

ahaṃsakhātekākutstha priyaḥprāṇobahiścaraḥ |

garutmānihasamprāptoyuvayoḥsāhyakāraṇāt || 46 ||

asurāvāmahāvīryāvānarāvāmahābalāḥ |

surāścāpisagandhvarvāḥpuraskṛtyaśatakratum || 47 ||

nemammokṣayituṃśaktāśśarabandhaṃsudāruṇam |

māyābalādindrajitānirmitaṅkrūrakarmaṇā || 48 ||

etenāgāḥkādraveyāstīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ |

rakṣomāyāprabhāveṇaśarābhūtvāstvadāśritāḥ || 49 ||

sabhāgyaścāsidharmajña rāma satyaparākrama |

lakṣmaṇenasahabhrātrāsamareripughātinā || 50 ||

imaṃśrutvātuvṛttāntantvaramāṇo'hamāgataḥ |

sahasāyuvayoḥsnehātsakhitvamanupālayan || 51 ||

mokṣitaucamahāghorādasmātsāyakabandhanāt |

apramādaścakartavyoyuvābhyānnityamevaca || 52 ||

prakṛtyārākṣasāḥsarvesaṅgrāmekūṭayodhinaḥ |

śūrāṇāṃśuddhabhāvānāmbhavatāmarārjavambalam || 53 ||

tannaviśvasanīyaṃvorākṣasānāṃraṇājire |

etenaivopamānenanityañjihmāhirākṣasāḥ || 54 ||

evamuktvātadārāmaṃsuparṇassumahābalaḥ |

pariṣvajyacasuhṛtsnigdhamāpraṣṭumupacakrame || 55 ||

sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapivatsala |

abhyanujñātumicchāmigamiṣyāmiyathāmatam || 56 ||

nacakautūhalaṅkāryaṃsakhitvampratirāghava |

kṛtakarmāraṇevīra sakhitvamprativetsyasi || 57 ||

bālavṛddhāvaśeṣāntukṛtvālaṅkāṃśarormibhiḥ |

rāvaṇañcaripuṃhatvāsītāntvaṃsamulapsyate || 58 ||

pradakṣiṇantataḥkṛtvāpariṣvajyacavīryavān |

jagāmākāśamāviśyasuparṇaḥpavanoyathā || 59 ||

virujaurāghavaudṛṣṭavātatovānarayūthapāḥ |

siṃhanādāṃstadānedurlaṅgūlanndudhuvustadā || 60 ||

tatobherīssamājaghnurmṛdaṅgāṃścāpyanādayan |

dadhmuśśaṅkhānsamprahṛṣṭāḥkṣevalantyapiyathāpuram || 61 ||

āsphoṭyāḥspoṭyavikrāntāḥvānarāḥnagayodhinaḥ |

drumānutpaṭyavividhāṃstasthuśśatasahasraśaḥ || 62 ||

visṛjantomahānādāṃstrāsayantoniśācarān |

laṅkādvārāṇyupājagmuryuddhakāmāḥplavaṅgamāḥ || 63 ||

teṣāṃsukhīmastumuloninādobabhūvaśākhāmṛgayūthapānām |

kṣayenidāghasyayathāghanānānnādassubhīmonadatānniśīthe || 64 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe pañcāśassargaḥ ||