6.43 Yuddhakanda - Trichatvarimsha Sargah

ॐ

6.43 युद्धकाण्ड - त्रिचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

युध्यतान्तुततस्तेषांवानराणाम्महात्मनाम् ।

रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ॥ 1 ॥

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।

रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ॥ 2 ॥

निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।

राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ॥ 3 ॥

वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।

अभ्यधावततांसेनांरक्षसाङ्कामरूपिणम् ॥ 4 ॥

एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।

रक्षसांवानराणाञ्चद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ 5 ॥

अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।

आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ॥ 6 ॥

प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यन्दुर्मर्षणोरणे ।

जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ॥ 7 ॥

सङ्गतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।

समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ॥ 8 ॥

तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।

निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ॥ 9 ॥

वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।

सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ॥ 10 ॥

अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।

सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ॥ 11 ॥

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।

राक्षसाभ्यांसुघोराभ्याङ्कपिमुख्यौसमागतौ ॥ 12 ॥

वीरह् प्रतपनो घोरो राक्षसो रण दुर्धरः ।

समरे तीक्ष्ण वेगेन नलेन समयुध्यत ॥ 13 ॥

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण;इति विशरुतः ।

स विद्युन् मालिना सार्धं अयुध्यत महा कपिः ॥ 14 ॥

वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।

द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ॥ 15 ॥

तत्रासीत्सुमहद्युद्धन्तुमुलंरोमहर्षणम् ।

रक्षसांवानराणाञ्चवीराणाञ्जयमिच्छताम् ॥ 16 ॥

हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।

शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ॥ 17 ॥

अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।

अङ्गदङ्गदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ॥ 18 ॥

तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।

जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ॥ 19 ॥

सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।

निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ॥ 20 ॥

जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।

बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ॥ 21 ॥

तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।

प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ॥ 22 ॥

नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।

नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ॥ 23 ॥

भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।

ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ॥ 24 ॥

सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ॥ 25 ॥

सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामन्निर्भिभिदुश्शरैः ।

तेषाञ्चतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।

क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ॥ 26 ॥

वज्र मुष्टिस् तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।

पपात सरथह् साशवह् पुराट्ट इव भू तले ॥ 27 ॥

निकुम्बस्तुरणेनीलन्नीलाञ्जनचयप्रभम् ।

निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ॥ 28 ॥

पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।

बिभेदसमरेनीलन्निकुम्भःप्रजहासच ॥ 29 ॥

तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।

शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ॥ 30 ॥

वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।

जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ॥ 31 ॥

द्विदिधंवानरेन्द्रन्तुनगयोधिनमाहवे ।

शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ॥ 32 ॥

सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।

सालेनसरथंसाश्वन्निजघानाशनिप्रभम् ॥ 33 ॥

विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।

सुषेणन्ताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ॥ 34 ॥

तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।

गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ॥ 35 ॥

लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।

अपक्रम्यरथात्तूर्णङ्गदापाणिःक्षितौस्थितः ॥ 36 ॥

ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।

शिलांसुमहतीङ्गृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ॥ 37 ॥

तमापतन्तङ्गदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।

वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ॥ 38 ॥

गदाप्रहारन्तङ्घोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।

तांशिलाम्पातयामासतस्योरसिमहामृधे ॥ 39 ॥

शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।

निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ॥ 40 ॥

एवन्तैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।

द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ॥ 41 ॥

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसैः ।

अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ॥ 42 ॥

निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।

चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ॥ 43 ॥

बभूवायोधनङ्घोरङ्गोमायुगणसेवितम् ।

कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ॥ 44 ॥

विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।

विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।

पुनःसुयुद्धन्तरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ 45 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha tricatvāriṃśassargaḥ |

yudhyatāntutatasteṣāṃvānarāṇāmmahātmanām |

rakṣasāṃsambabhūvāthabalakopassudāruṇaḥ || 1 ||

tehayaiḥkāñcanāpīḍairdhvaścāgniśikhopamaiḥ |

rathaiścādityasaṅkāśaiḥkavacaiścamanoramaiḥ || 2 ||

niryayūrākṣasavyāghrānādayantodiśodaśa |

rākṣasābhīmakarmāṇorāvaṇasyajayaiṣiṇaḥ || 3 ||

vānarāṇāmapicamūrbṛhatījayamicchatām |

abhyadhāvatatāṃsenāṃrakṣasāṅkāmarūpiṇam || 4 ||

etasminnantareteṣāmanyonyamabhidhāvatām |

rakṣasāṃvānarāṇāñcadvandvayuddhamavartata || 5 ||

aṅgadendrajitsārdhaṃvāliputreṇarākṣasaḥ |

āyudhyatamahātejāstṟyambakeṇayathā'ntakaḥ || 6 ||

prajaṅghenacasampātirnityandurmarṣaṇoraṇe |

jambumālinamārabdhohanumānapivānaraḥ || 7 ||

saṅgatastumahākrodhorākṣasorāvaṇānujaḥ |

samaretīkṣṇavegenamitraghnenavibhīṣaṇaḥ || 8 ||

tapanenagajassārdhaṃrākṣasenamahābalaḥ |

nikumbhenamahātejānīlo'pisamayudhyata || 9 ||

vānarendrastusugrīvaḥpraghasenasamāgataḥ |

saṅgataḥsamareśrīmānvirūpākṣeṇalakṣmaṇaḥ || 10 ||

agniketuścasudurdharṣoraśmiketuścarākṣasaḥ |

suptaghnoyajñakopaścarāmeṇasahasaṅgatāḥ || 11 ||

vajramuṣṭistumaindenadvividenāśaniprabhaḥ |

rākṣasābhyāṃsughorābhyāṅkapimukhyausamāgatau || 12 ||

vīrah pratapano ghoro rākṣaso raṇa durdharaḥ |

samare tīkṣṇa vegena nalena samayudhyata || 13 ||

dharmasya putro balavān suṣeṇa;iti viśarutaḥ |

sa vidyun mālinā sārdhaṃ ayudhyata mahā kapiḥ || 14 ||

vānarāścāparebhīmārākṣasairaparaissaha |

dvandvaṃsamīyussahasāyuddhāyabahubhissaha || 15 ||

tatrāsītsumahadyuddhantumulaṃromaharṣaṇam |

rakṣasāṃvānarāṇāñcavīrāṇāñjayamicchatām || 16 ||

harirākṣasadehebhyaḥprabhūtāḥkeśaśādvalāḥ |

śarīrasaṅghāṭāvahāḥprasusruśśoṇitāpagāḥ || 17 ||

ajaghānendrajitkruddhovajreṇevaśatakratuḥ |

aṅgadaṅgadayāvīraṃśatrusainyavidāraṇam || 18 ||

tasyakāñcanacitrāṅgaṃrathaṃsāśvaṃsasārathim |

jaghānasamareśrīmānaṅgadovegavānkapiḥ || 19 ||

sampātistutribhirbhāṇaiḥprajaṅghenasamāhataḥ |

nijaghānaśvakarṇenaprajaṅghaṃraṇamūrdhani || 20 ||

jambumālīrathasthasturathaśaktyāmahābalaḥ |

bibedasamarekruddhohanūmantaṃstanāntare || 21 ||

tasyataṃrathamāsthāyahanūmān mārutātmajaḥ |

pramamāthatalenāśusahatenaivarakṣasā || 22 ||

nadan pratapanoghoronalaṃsopyanvadhāvata |

nalaḥpratapanasyāśupātayāmāsacakṣuṣī || 23 ||

bhinnagātraśśaraistīkṣṇaiḥkṣiprahastenarakṣasā |

grasantamivasainyānipraghasaṃvānarādhipaḥ || 24 ||

sugrīvassaptaparṇenanirbhibhedajaghānaca |

agniketuścadurdharṣoraśmiketuścarākṣasaḥ || 25 ||

suptaghnoyajñakopaścarāmannirbhibhiduśśaraiḥ |

teṣāñcaturṇāṃrāmastuśirāṃsiniśitaiśśaraiḥ |

kruddhaścaturbhiścicchedaghorairagniśikhopamaiḥ || 26 ||

vajra muṣṭis tu maindena muṣṭinā nihato raṇe |

papāta sarathah sāśavah purāṭṭa iva bhū tale || 27 ||

nikumbasturaṇenīlannīlāñjanacayaprabham |

nirbibhedaśaraistīkṣṇaiḥkarairmeghamivāṃśumān || 28 ||

punaśśaraśatenāthakṣiprahastoniśācaraḥ |

bibhedasamarenīlannikumbhaḥprajahāsaca || 29 ||

tasyaivarathacakreṇanīloviṣṇurivāhave |

śiraścicchedasamarenikumbhasyacasāratheḥ || 30 ||

vajrāśanisamasparśodvivido'pyaśaniprabham |

jaghānagiriśṛṅgeṇamiṣatāṃsarvarakṣasām || 31 ||

dvididhaṃvānarendrantunagayodhinamāhave |

śarairaśanisaṅkāśaissavivyādhāśaniprabhaḥ || 32 ||

saśarairabhividdhāṅgodvividaḥkrodhamūrchitaḥ |

sālenasarathaṃsāśvannijaghānāśaniprabham || 33 ||

vidyunmālīrathasthastuśaraiḥkāñcanabhūṣaṇaiḥ |

suṣeṇantāḍayāmāsananādacamuhurmuhuḥ || 34 ||

taṃrathasthamathodṛṣṭavāsuṣeṇovānarottamaḥ |

giriśṛṅgeṇamahatārathamāśunyapātayat || 35 ||

lāghavenatusaṃyuktovidyunmālīniśācaraḥ |

apakramyarathāttūrṇaṅgadāpāṇiḥkṣitausthitaḥ || 36 ||

tataḥkrodhasamāviṣṭaḥsuṣeṇoharipuṅgavaḥ |

śilāṃsumahatīṅgṛhyaniśācaramabhidravat || 37 ||

tamāpatantaṅgadayāvidyunmālīniśācaraḥ |

vakṣasyabhijaghānāśusuṣeṇaṃharipuṅgavaḥ || 38 ||

gadāprahārantaṅghoramacnityaplavagottamaḥ |

tāṃśilāmpātayāmāsatasyorasimahāmṛdhe || 39 ||

śilāprahārabhihatovidyunmālīniśācaraḥ |

niṣpiṣṭahṛdayobhūmaugatāsurnipapātaha || 40 ||

evantairvānaraiśśūraiśśūrāsterajanīcarāḥ |

dvandvevimṛditāstatradaityāivadivaukasaiḥ || 41 ||

bhagnaikhaḍagairgadābhiścaśaktitomarapaṭṭasaiḥ |

apaviddhaiścābhinnaiścarathaissāṅgrāmikairhayaiḥ || 42 ||

nihataiḥkuñjarairmatssaistathāvānararākṣasaiḥ |

cakrākṣayugadaṇḍaiścabhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ || 43 ||

babhūvāyodhanaṅghoraṅgomāyugaṇasevitam |

kabandhānisamutpeturdikṣuvānararakṣasām || 44 ||

vimardetumuletasmindevāsuraraṇopame |

vidāryamāṇāharipuṅgavaistadāniśācarāśśoṇitadigdhagātrāḥ |

punaḥsuyuddhantarasāsamāsthitādivākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 45 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||