5.61 Sundarakanda - Ekashashtitama Sargah

ॐ

5.61 सुन्दरकाण्ड - एकषष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।

ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः ।

अङ्गदप्रमुखा वीरा हनुमांश्च महाकपिः ॥ 1 ॥

प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः ।

महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ 2 ॥

मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः ।

छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥ 3 ॥

सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।

हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥ 4 ॥

राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः ।

समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता ॥ 5 ॥

प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।

सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः ॥ 6 ॥

प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः ।

नन्दनोपमयासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम् ॥ 7 ॥

यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।

अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥ 8 ॥

यद्रक्षति महावीर्य स्सदा दधिमुखः कपिः ।

मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 9 ॥

ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः ।

वानरा वानरेन्द्रस्य मनः कान्ततमं महत् ॥ 10 ॥

ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्टवा मधुवनं महत् ।

कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 11 ॥

ततः कुमारस्तान् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् ।

अनुमान्य ददौ तेषां विसर्गं मधुभिक्षणे ॥ 12 ॥

ततश्चानुमता स्सर्वे सम्प्रहृष्टा वनौकसः ।

मुदिताः प्रेरिताश्चापि प्रनृत्यन्तोऽभवंस्तदा ॥ 13 ॥

गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित् ।

पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्ल्पवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित् ॥ 14 ॥

परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदुपाक्रमन्ते ।

परस्परं केचिदुपब्रुवन्ते परस्परं केचिदुपारमन्ते ॥ 15 ॥

द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिद्रवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित् ।

महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति ॥ 16 ॥

गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति ।

रुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति ॥ 17 ॥

समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रसानोत्कटसत्त्वचेष्टम् ।

न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तः ॥ 18 ॥

ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।

समीक्ष्य कोपाद्धधिवक्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ 19 ॥

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः ।

चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ 20 ॥

उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान ।

समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ 21 ॥

स तैर्मदात्सम्परिवार्य वाक्यैर्भलाच्छ तेन प्रतिवार्यमाणैः ।

प्रधर्षितस्त्यक्तभयै स्समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ 22 ॥

नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्त स्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः ।

मदात्कपिं तं कपय स्समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ 23 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |

tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |

aṅgadapramukhā vīrā hanumāṃśca mahākapiḥ || 1 ||

prītimantastataḥ sarve vāyuputraparasparāḥ |

mahendrādriṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 2 ||

merumandarasaṅkāśā mattā iva mahāgajāḥ |

chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 3 ||

sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |

hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 4 ||

rāghave cārthanirvavṛttiṃ kartuṃ ca paramaṃ yaśaḥ |

samādhāya samṛddhārthāḥ sarvesiddhibhirunnatā || 5 ||

priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |

sarve rāmapratīkāre niścitārthā manassvinaḥ || 6 ||

plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukasaḥ |

nandanopamayāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 7 ||

yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |

adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 8 ||

yadrakṣati mahāvīrya ssadā dadhimukhaḥ kapiḥ |

mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 9 ||

te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |

vānarā vānarendrasya manaḥ kāntatamaṃ mahat || 10 ||

tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭavā madhuvanaṃ mahat |

kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 11 ||

tataḥ kumārastān vṛddhān jāmbavatpramukhān kapīn |

anumānya dadau teṣāṃ visargaṃ madhubhikṣaṇe || 12 ||

tataścānumatā ssarve samprahṛṣṭā vanaukasaḥ |

muditāḥ preritāścāpi pranṛtyanto'bhavaṃstadā || 13 ||

gāyanti kecitpraṇamanti kecinnṛtyanti kecitprahasanti kecit |

patanti kecidvicaranti kecitlpavanti kecitpralapanti kecit || 14 ||

parasparaṃ kecidupāśrayante parasparaṃ kecidupākramante |

parasparaṃ kecidupabruvante parasparaṃ kecidupāramante || 15 ||

drumāddrumaṃ kecidabhidravante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit |

mahītalātkecidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisampatanti || 16 ||

gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prarudannupaiti |

rudantamanyaḥ praṇudannupaiti nudantamanyaḥ praṇadannupaiti || 17 ||

samākulaṃ tatkapisainyamāsīnmadhuprasānotkaṭasattvaceṣṭam |

na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛptaḥ || 18 ||

tato vanaṃ tatparibhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |

samīkṣya kopāddhadhivakranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 19 ||

sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |

cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 20 ||

uvāca kāṃścitparuṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna |

sametya kaiścitkalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 21 ||

sa tairmadātsamparivārya vākyairbhalāccha tena prativāryamāṇaiḥ |

pradharṣitastyaktabhayai ssametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 22 ||

nakhaistudanto daśanairdaśanta stalaiśca pādaiśca samāpayantaḥ |

madātkapiṃ taṃ kapaya ssamagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 23 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||