5.12 Sundarakanda - Dvadasha Sargah

ॐ

5.12 सुन्दरकाण्ड - द्वादश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ द्वादशस्सर्गः ।

स तस्य मध्ये भवनस्य मारुति र्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् ।

जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ 1 ॥

स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम् ।

ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ 2 ॥

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्ष्णतत्परा सती ।

अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ 3 ॥

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।

समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ 4 ॥

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।

न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ 5 ॥

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः ।

न सीता दृश्यते साध्वीवृथा जातो मम श्रमः ॥ 6 ॥

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः ।

गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः ॥ 7 ॥

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।

ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ 8 ॥

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानाङ्गदश्च सः ।

गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ 9 ॥

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ॥ 10 ॥

करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः ।

तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ॥ 11 ॥

भूयस्तावद्विचेष्यामि देशान्रावणपालितान् ।

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ॥ 12 ॥

चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ।

निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ॥ 13 ॥

इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे ।

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि ॥ 14 ॥

उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः ।

अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन् ॥ 15 ॥

प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि ।

सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ॥ 16 ॥

चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते ।

रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः ॥ 17 ॥

प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः ।

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ 18 ॥

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।

दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ 19 ॥

रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः ।

दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ 20 ॥

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्र्दनिभाननाः ।

दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥ 21 ॥

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः ।

दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ 22 ॥

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।

विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः ॥ 23 ॥

उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च ।

व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् ॥ 24 ॥

अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः ।

चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ 25 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha dvādaśassargaḥ |

sa tasya madhye bhavanasya māruti rlatāgṛhāṃścitragṛhānniśāgṛhān |

jagāma sītāṃ prati darśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām || 1 ||

sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyanraghunandanasya tām |

dhruvaṃ hi sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī || 2 ||

sā rākṣasānāṃ pravareṇa jānakī svaśīlasaṃrakṣṇatatparā satī |

anena nūnaṃ prati duṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā || 3 ||

virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ |

samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito bhayādvinaṣṭā janakeśvarātmajā || 4 ||

sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram |

na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ || 5 ||

dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭā rāvaṇayoṣitaḥ |

na sītā dṛśyate sādhvīvṛthā jāto mama śramaḥ || 6 ||

kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṅgatāḥ |

gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tadvadasva naḥ || 7 ||

adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām |

dhruvaṃ prāyamupaiṣyanti kālasya vyativartane || 8 ||

kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānāṅgadaśca saḥ |

gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ || 9 ||

anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham |

anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ || 10 ||

karoti saphalaṃ jantoḥ karma yattatkaroti saḥ |

tasmādanirvedakṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam || 11 ||

bhūyastāvadviceṣyāmi deśānrāvaṇapālitān |

āpānaśālā vicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca || 12 ||

citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca |

niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ || 13 ||

iti sañcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame |

bhūmīgṛhāṃścaityagṛhān gṛhātigṛhakānapi || 14 ||

utpatanniṣpataṃścāpi tiṣṭhangacchan punaḥ punaḥ |

apāvṛṇvaṃśca dvārāṇi kavāṭānyavaghāṭayan || 15 ||

praviśanniṣpataṃścāpi prapatannutpatannapi |

sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ || 16 ||

caturaṅgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate |

rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapirna jagāma saḥ || 17 ||

prākārāntararathyāśca vedikāścaityasaṃśrayāḥ |

dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam || 18 ||

rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā |

dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā || 19 ||

rūpeṇāpratimā loke varā vidyādharastriyaḥ |

dṛṣṭā hanumatā tatra na tu rāghavanandinī || 20 ||

nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacanrdanibhānanāḥ |

dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sītā sumadhyamā || 21 ||

pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ |

dṛṣṭā hanumatā tatra na sā janakanandinī || 22 ||

so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ |

viṣasāda muhurdhīmān hanumān mārutātmajaḥ || 23 ||

udyogaṃ vānarendrāṇāṃ plavanaṃ sāgarasya ca |

vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgamat || 24 ||

avatīrya vimānācca hanumān mārutātmajaḥ |

cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ || 25 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvādaśassargaḥ ||