5.11 Sundarakanda - Ekadasha Sargah

ॐ

5.11 सुन्दरकाण्ड - एकादश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ एकादशस्सर्गः ।

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।

जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥ 1 ॥

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।

न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम् ॥ 2 ॥

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।

न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि ॥ 3 ॥

अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ।

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः ॥ 4 ॥

नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ।

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ॥ 5 ॥

तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ।

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ॥ 6 ॥

रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ।

देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ॥ 7 ॥

रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ।

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ॥ 8 ॥

गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ।

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम् ॥ 9 ॥

करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ।

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ॥ 10 ॥

ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ।

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ॥ 11 ॥

तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ।

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ॥ 12 ॥

ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ।

वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ॥ 13 ॥

शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ।

क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ॥ 14 ॥

महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् ।

लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च ॥ 15 ॥

तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः ।

हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ॥ 16 ॥

पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ।

कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥ 17 ॥

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैश्शयनासनैः ।

पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥ 18 ॥

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ।

मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥ 19 ॥

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ।

शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः ॥ 20 ॥

वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक् ।

सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ॥ 21 ॥

हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ।

जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥ 22 ॥

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ।

पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥ 23 ॥

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च ।

राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥ 24 ॥

क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः ।

क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ 25 ॥

क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः ।

क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥ 26 ॥

क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः ।

क्वचित्सम्पृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥ 27 ॥

शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः ।

परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥ 28 ॥

काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च ।

आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः ॥ 29 ॥

तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।

नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥ 30 ॥

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च ।

विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च ॥ 31 ॥

बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ।

स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ॥ 32 ॥

प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ।

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः ॥ 33 ॥

काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ।

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् ॥ 34 ॥

पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ।

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः ॥ 35 ॥

ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम् ।

निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः ॥ 36 ॥

जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ।

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ॥ 37 ॥

इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ।

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ॥ 38 ॥

अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः ।

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ॥ 39 ॥

निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ।

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ॥ 40 ॥

न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते ।

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ॥ 41 ॥

शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ।

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ॥ 42 ॥

स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ।

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते ।

न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ 43 ॥

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ॥ 44 ॥

रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी ।

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ॥ 45 ॥

अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ।

तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः ॥ 46 ॥

अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ।

स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः ॥ 47 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |

jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ || 1 ||

na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |

na bhoktuṃ vāpyalaṅkartuṃ na pānamupasevitum || 2 ||

nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |

na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi || 3 ||

anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ |

krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā'parāḥ || 4 ||

nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā |

murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ || 5 ||

tathā''staraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ |

aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ || 6 ||

rūpasallāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā |

deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā || 7 ||

ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ |

tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ || 8 ||

goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ |

sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtassvayam || 9 ||

kareṇubhiryathā'raṇye parikīrṇo mahādvipaḥ |

sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ || 10 ||

dadarśa hariśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe |

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ || 11 ||

tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ |

raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān || 12 ||

dadarśa hariśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā |

varāhavārdhrāṇasakān dadhisauvarcalāyutān || 13 ||

śalyān mṛgamayūrāṃśca hanumānanvavaikṣata |

krakarānvividhān siddhāṃścakorānardhabhakṣitān || 14 ||

mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |

lehyānuccāvacānpeyān bhojyāni vividhāni ca || 15 ||

tathā''mlalavaṇottaṃsairvividhairāgaṣāḍabaiḥ |

hāranūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ || 16 ||

pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi |

kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam || 17 ||

tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiśśayanāsanaiḥ |

pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate || 18 ||

bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |

māṃsaiḥ kuśalasampṛktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak || 19 ||

divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |

śarkarā'savamādhvīkapuṣpāsavaphalāsavāḥ || 20 ||

vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthak pṛthak |

santatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ || 21 ||

hiraṇmayaiśca vividhairbhājanaiḥ sphāṭikairapi |

jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā || 22 ||

rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca |

pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha || 23 ||

so'paśyacchātakumbhāni sīdhormaṇimayāni ca |

rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ || 24 ||

kvacidalpāvaśeṣāṇi kvacitpītāni sarvaśaḥ |

kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha || 25 ||

kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacitpānāni bhāgaśaḥ |

kvacidannāvaśeṣāṇi paśyanvai vicacāra ha || 26 ||

kvacitprabhinnaiḥ karakaiḥ kvacidālolitairghaṭaiḥ |

kvacitsampṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca || 27 ||

śayanānyatra nārīṇāṃ śubhrāṇi bahudhā punaḥ |

parasparaṃ samāśliṣya kāścitsuptā varāṅganāḥ || 28 ||

kāścicca vastramanyasyāssvapantyāḥ paridhāya ca |

āhṛtya cābalāḥ suptā nidrābalaparājitāḥ || 29 ||

tāsāmucchavāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |

nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam || 30 ||

candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca |

vividhasya ca mālyasya dhūpasya vividhasya ca || 31 ||

bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan |

snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ || 32 ||

pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā |

śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścitkṛṣṇā varāṅganāḥ || 33 ||

kāścit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye |

tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam || 34 ||

padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīdyathaiva hi |

evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥ puraṃ kapiḥ || 35 ||

dadarśa sumahātejāḥ na dadarśa ca jānakīm |

nirīkṣamāṇaśca tadā tāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ || 36 ||

jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ |

paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam || 37 ||

idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati |

na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī || 38 ||

ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradārāparigrahaḥ |

tasya prādurabhūccintā punaranyā manasvinaḥ || 39 ||

niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī |

kāmaṃ dṛṣṭā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ || 40 ||

na hi me manasaḥ kiñcidvaikṛtyamupajāyate |

mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartane || 41 ||

śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam |

nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum || 42 ||

striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe |

yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tatparimārgyate |

na śakyā pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum || 43 ||

tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā || 44 ||

rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na tu jānakī |

devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān || 45 ||

avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm |

tāmapaśyankapistatra paśyañścānyā parastriyaḥ || 46 ||

apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame |

sa bhūyastu paraṃ śrīmān mārutiryatnamāsthitaḥ || 47 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||