4.15 Kishkindhakanda - Panchadasha Sargah

ॐ

4.15 किष्किन्धाकाण्ड - पञ्चदश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ पञ्चदशस्सर्गः ।

अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः ।

शुश्रावान्तः पुर गतो वाली भ्रातुरमर्षणः ॥ 1 ॥

श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् ।

मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापतितो महान् ॥ 2 ॥

स तु रोषपरीताङ्गो वाली सन्ध्याकनकप्रभः ।

उपरक्त इवादित्यस्सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ 3 ॥

वाली दंष्ट्रा करालः तु क्रोधाद् दीप्त अग्नि लोचनः ।

भाति उत्पतित पद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥ 4 ॥

शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः ।

वेगेन चरणन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ 5 ॥

तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदाः ।

उवाच त्रस्तसम्भ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः ॥ 6 ॥

साधु क्रोधमिमं वीर नदीवेगमिवागतम् ।

शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम् ॥ 7 ॥

काल्यमेतेन सङ्ग्रामं करिष्यसि च वानर ।

वीर ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते ॥ 8 ॥

सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते ।

श्रूयतां चाभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥ 9 ॥

पूर्वमापतितः क्रोधात्स त्वामाह्वयते युधि ।

निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः ॥ 10 ॥

त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः ।

इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे ॥ 11 ॥

दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः ।

निनादश्चापि संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम् ॥ 12 ॥

नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम् ।

अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति ॥ 13 ॥

प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः ।

अपरीक्षितवीर्येण सुग्रीवस्सहनैष्यति ॥ 14 ॥

पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः ।

अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामित्वा हितं वचः ॥ 15 ॥

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं वनान्तमुपनिर्गतः ।

प्रवृत्तिस्तेन कथिता चारै राप्तैर्निवेदिता ॥ 16 ॥

अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ ।

इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ ॥ 17 ॥

सुग्रीवप्रियकामार्थं प्राप्तौ तत्र दुरासदौ ।

तव भ्रातुर्हि विख्यातस्सहायो रणकर्कशः ।

रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ 18 ॥

निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः ।

आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम् ॥ 19 ॥

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो निदेशे निरतः पितुः ।

धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान् ॥ 20 ॥

तत्क्षमं न विरोधस्ते सह तेन महात्मना ।

दुर्जयेनाप्रमेयेन रामेण रणकर्मसु ॥ 21 ॥

शूर वक्ष्यामि ते किञ्चिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम् ।

श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम् ॥ 22 ॥

यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय ।

विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्बलीयसा ॥ 23 ॥

अहं हि ते क्षमं मन्ये तेन रामेण सौहृदम् ।

सुग्रीवेण च सम्प्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः ॥ 24 ॥

लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः ।

तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते ॥ 25 ॥

न हि तेन समं बन्धुं भुवि पश्यामि कञ्चन ॥ 26 ॥

दानमानादिसत्कारैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम् ।

वैरमेतत्समुत्सृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठतु ॥ 27 ॥

सुग्रीवो विपुलग्रीवस्तवबन्धुस्सदा मतः ।

भ्रातृस्सौहृदमालम्ब नान्या गतिरिहास्ति ते ॥ 28 ॥

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् ।

याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥ 29 ॥

प्रसीद पथ्यं शृणु जल्पितं हि मे न रोष मेवानुविधातुमर्हसि ।

क्षमो हि ते कोसलराजसूनुना न विग्रहश्शक्रसमानतेजसा ॥ 30 ॥

तदा हि तारा हितमेव वाक्यं तं वालिनं पथ्यमिदं बभाषे ।

न रोचते तद्वचनं हि तस्य कालाभिपन्नस्य विनाशकाले ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha pañcadaśassargaḥ |

atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |

śuśrāvāntaḥ pura gato vālī bhrāturamarṣaṇaḥ || 1 ||

śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam |

madaścaikapade naṣṭaḥ krodhaścāpatito mahān || 2 ||

sa tu roṣaparītāṅgo vālī sandhyākanakaprabhaḥ |

uparakta ivādityassadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 3 ||

vālī daṃṣṭrā karālaḥ tu krodhād dīpta agni locanaḥ |

bhāti utpatita padmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ || 4 ||

śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ |

vegena caraṇanyāsairdārayanniva medinīm || 5 ||

taṃ tu tārā pariṣvajya snehāddarśitasauhṛdāḥ |

uvāca trastasambhrāntā hitodarkamidaṃ vacaḥ || 6 ||

sādhu krodhamimaṃ vīra nadīvegamivāgatam |

śayanādutthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktāmiva srajam || 7 ||

kālyametena saṅgrāmaṃ kariṣyasi ca vānara |

vīra te śatrubāhulyaṃ phalgutā vā na vidyate || 8 ||

sahasā tava niṣkrāmo mama tāvanna rocate |

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase || 9 ||

pūrvamāpatitaḥ krodhātsa tvāmāhvayate yudhi |

niṣpatya ca nirastaste hanyamāno diśo gataḥ || 10 ||

tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ |

ihaitya punarāhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me || 11 ||

darpaśca vyavasāyaśca yādṛśastasya nardataḥ |

ninādaścāpi saṃrambho naitadalpaṃ hi kāraṇam || 12 ||

nāsahāyamahaṃ manye sugrīvaṃ tamihāgatam |

avaṣṭabdhasahāyaśca yamāśrityaiṣa garjati || 13 ||

prakṛtyā nipuṇaścaiva buddhimāṃścaiva vānaraḥ |

aparīkṣitavīryeṇa sugrīvassahanaiṣyati || 14 ||

pūrvameva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ |

aṅgadasya kumārasya vakṣyāmitvā hitaṃ vacaḥ || 15 ||

aṅgadastu kumāro'yaṃ vanāntamupanirgataḥ |

pravṛttistena kathitā cārai rāptairniveditā || 16 ||

ayodhyādhipateḥ putrau śūrau samaradurjayau |

ikṣvākūṇāṃ kule jātau prathitau rāmalakṣmaṇau || 17 ||

sugrīvapriyakāmārthaṃ prāptau tatra durāsadau |

tava bhrāturhi vikhyātassahāyo raṇakarkaśaḥ |

rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnirivotthitaḥ || 18 ||

nivāsavṛkṣaḥ sādhūnāmāpannānāṃ parā gatiḥ |

ārtānāṃ saṃśrayaścaiva yaśasaścaikabhājanam || 19 ||

jñānavijñānasampanno nideśe nirataḥ pituḥ |

dhātūnāmiva śailendro guṇānāmākaro mahān || 20 ||

tatkṣamaṃ na virodhaste saha tena mahātmanā |

durjayenāprameyena rāmeṇa raṇakarmasu || 21 ||

śūra vakṣyāmi te kiñcinna cecchāmyabhyasūyitum |

śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam || 22 ||

yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhvabhiṣecaya |

vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājanbalīyasā || 23 ||

ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tena rāmeṇa sauhṛdam |

sugrīveṇa ca samprītiṃ vairamutsṛjya dūrataḥ || 24 ||

lālanīyo hi te bhrātā yavīyāneṣa vānaraḥ |

tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhureva te || 25 ||

na hi tena samaṃ bandhuṃ bhuvi paśyāmi kañcana || 26 ||

dānamānādisatkāraiḥ kuruṣva pratyanantaram |

vairametatsamutsṛjya tava pārśve sa tiṣṭhatu || 27 ||

sugrīvo vipulagrīvastavabandhussadā mataḥ |

bhrātṛssauhṛdamālamba nānyā gatirihāsti te || 28 ||

yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām |

yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me || 29 ||

prasīda pathyaṃ śṛṇu jalpitaṃ hi me na roṣa mevānuvidhātumarhasi |

kṣamo hi te kosalarājasūnunā na vigrahaśśakrasamānatejasā || 30 ||

tadā hi tārā hitameva vākyaṃ taṃ vālinaṃ pathyamidaṃ babhāṣe |

na rocate tadvacanaṃ hi tasya kālābhipannasya vināśakāle || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcadaśassargaḥ ||