3.60 Aranyakanda - Shashtitama Sargah

ॐ

3.60 अरण्यकाण्ड - षष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ षष्टितमस्सर्गः ।

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।

प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत ॥ 1 ॥

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।

अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च ॥ 2 ॥

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।

शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ 3 ॥

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।

तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः ॥ 4 ॥

ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।

श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ 5 ॥

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।

श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम् ॥ 6 ॥

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम् ।

दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ 7 ॥

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।

निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ 8 ॥

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।

अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ 9 ॥

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।

शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 10 ॥

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम् ।

बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः ॥ 11 ॥

अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।

कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ 12 ॥

स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी ।

शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ 13 ॥

अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।

जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ 14 ॥

ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।

यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ 15 ॥

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।

एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ 16 ॥

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् ।

त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥ 17 ॥

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।

कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ 18 ॥

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा ।

प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ 19 ॥

अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम् ।

कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि ॥ 20 ॥

चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान् ।

दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ 21 ॥

मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा ।

पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ 22 ॥

अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।

मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत् ॥ 23 ॥

गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।

तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ 24 ॥

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।

मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम् ॥ 25 ॥

किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे ।

वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ 26 ॥

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।

नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ 27 ॥

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।

धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ 28 ॥

नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।

कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ 29 ॥

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।

विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ 30 ॥

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।

पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखन्निष्प्रभतां गतम् ॥ 31 ॥

सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ।

कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ 32 ॥

नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।

भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ 33 ॥

मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।

सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ 34 ॥

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।

हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ 35 ॥

इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ।

क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ॥ 36 ॥

क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ।

स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ॥ 37 ॥

काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ।

तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।

अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ 38 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣaṣṭitamassargaḥ |

bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |

prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata || 1 ||

upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |

api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca || 2 ||

tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |

śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3 ||

udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |

tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ || 4 ||

dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |

śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 5 ||

rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |

śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam || 6 ||

viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |

dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 7 ||

hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |

nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā || 8 ||

gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |

athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 9 ||

yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |

śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate || 10 ||

vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |

babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ || 11 ||

api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |

kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 12 ||

snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |

śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 13 ||

athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |

janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 14 ||

kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |

yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 15 ||

bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |

eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 16 ||

aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |

tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām || 17 ||

yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |

kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi || 18 ||

yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |

priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 19 ||

aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |

karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi || 20 ||

cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |

dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ || 21 ||

mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |

pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate || 22 ||

athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |

mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet || 23 ||

gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |

tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 24 ||

śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |

maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam || 25 ||

kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |

vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 26 ||

tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |

nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 27 ||

pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |

dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 28 ||

naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |

kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 29 ||

vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |

vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 30 ||

nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |

pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhanniṣprabhatāṃ gatam || 31 ||

sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |

komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā || 32 ||

nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |

bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau || 33 ||

mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |

sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā || 34 ||

hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |

hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ || 35 ||

ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |

kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt || 36 ||

kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ |

sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca || 37 ||

kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ |

tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |

aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||