3.29 Aranyakanda - Ekonatrimsha Sargah

ॐ

3.29 अरण्यकाण्ड - एकोनत्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकोनत्रिंशस्सर्गः ।

खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।

मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥

गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता ।

कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥ 2 ॥

उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।

त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥ 3 ॥

कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।

तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥ 4 ॥

लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते ।

भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥ 5 ॥

वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।

किन्नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ 6 ॥

न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।

ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ 7 ॥

अवश्यं लभते जन्तुः फलं पापस्य कर्मणः ।

घोरं पर्यागते काले द्रुमाः पुष्पमिवार्तवम् ॥ 8 ॥

नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।

सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥ 9 ॥

पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।

अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर ॥ 10 ॥

अद्य हि त्वां मया मुक्ताश्शराः काञ्चनभूषणाः ।

विदार्यातिपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ 11 ॥

ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।

तानद्य निहतस्सङ्ख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि ॥ 12 ॥

अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।

निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ 13 ॥

प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।

अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥ 14 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण कृद्धस्संरक्तलोचनः ।

प्रत्युवाच खरो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्छितः ॥ 15 ॥

प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।

आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥ 16 ॥

विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।

कथयन्ति न ते किञ्चित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ 17 ॥

प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।

निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ 18 ॥

कुलं व्यपदिशन्वीरस्समरे कोऽभिधास्यति ।

मृत्युकाले हि सम्प्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥ 19 ॥

सर्वथैव लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।

सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥ 20 ॥

न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।

धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥ 21 ॥

पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव ।

त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥ 22 ॥

कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।

अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत् ॥ 23 ॥

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।

त्वद्विनाशात्करोम्येषां तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥ 24 ॥

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदः ।

खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥ 25 ॥

खरबाहुप्रयुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।

भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥ 26 ॥

तामापतन्तीं ज्वलतां मृत्युपाशोपमां गदाम् ।

अन्तरिक्षगतां रामचशिच्छेद बहुधा शरैः ॥ 27 ॥

सा विकीर्णा शरैर्भग्ना पपात धरणीतले ।

गदा मन्त्रौषधबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥ 28 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekonatriṃśassargaḥ |

kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |

mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 1 ||

gajāśvarathasambādhe bale mahati tiṣṭhatā |

kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 2 ||

udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |

trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3 ||

karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |

tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 4 ||

lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |

bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 5 ||

vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |

kinnu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 6 ||

na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |

aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 7 ||

avaśyaṃ labhate jantuḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |

ghoraṃ paryāgate kāle drumāḥ puṣpamivārtavam || 8 ||

nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |

saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 9 ||

pāpamācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |

ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara || 10 ||

adya hi tvāṃ mayā muktāśśarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |

vidāryātipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 11 ||

ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |

tānadya nihatassaṅkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 12 ||

adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |

nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 13 ||

prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |

adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 14 ||

evamuktastu rāmeṇa kṛddhassaṃraktalocanaḥ |

pratyuvāca kharo rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ || 15 ||

prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |

ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 16 ||

vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |

kathayanti na te kiñcittejasā svena garvitāḥ || 17 ||

prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |

nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 18 ||

kulaṃ vyapadiśanvīrassamare ko'bhidhāsyati |

mṛtyukāle hi samprāpte svayamaprastave stavam || 19 ||

sarvathaiva laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |

suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 20 ||

na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |

dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 21 ||

paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |

trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 22 ||

kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |

astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighnastato bhavet || 23 ||

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |

tvadvināśātkaromyeṣāṃ teṣāmaśrupramārjanam || 24 ||

ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadaḥ |

kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 25 ||

kharabāhuprayuktā sā pradīptā mahatī gadā |

bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 26 ||

tāmāpatantīṃ jvalatāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |

antarikṣagatāṃ rāmacaśiccheda bahudhā śaraiḥ || 27 ||

sā vikīrṇā śarairbhagnā papāta dharaṇītale |

gadā mantrauṣadhabalairvyālīva vinipātitā || 28 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonatriṃśassargaḥ ||