3.24 Aranyakanda - Chaturvimsha Sargah

ॐ

3.24 अरण्यकाण्ड - चतुर्विंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।

आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे ।

तानेवौत्पातिकान्रामस्सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ 1 ॥

तानुत्पातान्महोघोरानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।

प्रजानामहितान्दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 2 ॥

इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।

समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ 3 ॥

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनाः ।

व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ 4 ॥

सधूमाश्च शरास्सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः ।

रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥ 5 ॥

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणः वनचारिणः ।

अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ 6 ॥

सम्प्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः ।

अयमाख्याति मे बाहुस्स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः ॥ 7 ॥

सन्निकर्षे तु न श्शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।

सप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ 8 ॥

उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मण ।

निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः ॥ 9 ॥

रक्षसां नर्दतां घोरश्श्रूयते च महाध्वनिः ।

आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ 10 ॥

अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता ।

आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ 11 ॥

तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः ।

गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसङ्कुलाम् ॥ 12 ॥

प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया ।

शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा चिरम् ॥ 13 ॥

त्वं हि शूरश्च बलवान्हन्याह्येतान्न संशयः ।

स्वयं तु हन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान् ॥ 14 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणस्सह सीताया ।

शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ 15 ॥

तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया ।

हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् ॥ 16 ॥

स तेनाग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः ।

बभूव राम स्तिमिरे विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ॥ 17 ॥

स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् ।

बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ 18 ॥

ततो देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च सह चारणैः ।

समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः ॥ 19 ॥

ऋषयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।

समेत्य चोचुस्सहिता अन्योन्यं पुण्यकर्मणः ॥ 20 ॥

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां येऽभिसङ्गताः ।

जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् ॥ 21 ॥

चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुर पुङ्गवान् ।

एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम् ॥ 22 ॥

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।

एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ 23 ॥

इति राजर्षयस्सिद्धास्सगणाश्च द्विजर्षभाः ।

जातकौतूहलास्तस्थुर्विमानस्थाश्च देवताः ॥ 24 ॥

आविष्टं तेजसा रामं सङ्ग्रामशिरसि स्थितम् ।

दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयाद्विव्यथिरे तदा ॥ 25 ॥

रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।

बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव पिनाकिनः ॥ 26 ॥

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् ।

अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ 27 ॥

सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम् ।

चापानि विस्फारयतां जृम्भतामप्यभीक्ष्णशः ॥ 28 ॥

विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्धुभींश्चापि निघ्नताम् ।

तेषां सुतुमुलश्शब्दः पूरयामास तद्वनम् ॥ 29 ॥

तेन शब्देन वित्रस्ताश्वापदा वनचारिणः ।

दुद्रुवुर्यत्र निश्शब्दं पृष्ठतो न व्यलोकयन् ॥ 30 ॥

तत्त्वनीकं महाघोरं रामं समुपसर्पत ।

धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ॥ 31 ॥

रामोऽपि चारयंश्चक्षुस्सर्वतो रणपण्डितः ।

ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धाभिमुखमुत्थितम् ॥ 32 ॥

वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् ।

क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ 33 ॥

दुष्प्रेक्ष्यस्सोऽभवत्कृद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।

तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राद्रवन्वनदेवताः ॥ 34 ॥

तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा ।

दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः ॥ 35 ॥

आविष्टं तेजसा रामं सङ्ग्रामशिरसि स्थितम् ।

दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयार्तानि प्रदुद्रुवुः ॥ 36 ॥

तत्कार्मुकैराभरणैर्ध्वजैश्च तैर्वर्मभिश्चाग्निसमानवर्णैः ।

बभूव सैन्यं पिशिताशनानां सूर्योदये नीलमिवाभ्रबृन्दम् ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha caturviṃśassargaḥ |

āśramaṃ prati yāte tu khare kharaparākrame |

tānevautpātikānrāmassaha bhrātrā dadarśa ha || 1 ||

tānutpātānmahoghorānutthitānromaharṣaṇān |

prajānāmahitāndṛṣṭvā rāmo lakṣmaṇamabravīt || 2 ||

imānpaśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ |

samutthitānmahotpātānsaṃhartuṃ sarvarākṣasān || 3 ||

amī rudhiradhārāstu visṛjantaḥ kharasvanāḥ |

vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ || 4 ||

sadhūmāśca śarāssarve mama yuddhābhinandinaḥ |

rukmapṛṣṭhāni cāpāni viceṣṭante ca lakṣmaṇa || 5 ||

yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇaḥ vanacāriṇaḥ |

agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca || 6 ||

samprahārastu sumahānbhaviṣyati na saṃśayaḥ |

ayamākhyāti me bāhussphuramāṇo muhurmuhuḥ || 7 ||

sannikarṣe tu na śśūra jayaṃ śatroḥ parājayam |

saprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate || 8 ||

udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇa |

niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavatyāyuḥ parikṣayaḥ || 9 ||

rakṣasāṃ nardatāṃ ghoraśśrūyate ca mahādhvaniḥ |

āhatānāṃ ca bherīṇāṃ rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ || 10 ||

anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubhamicchatā |

āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā || 11 ||

tasmādgṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇirdhanurdharaḥ |

guhāmāśraya śailasya durgāṃ pādapasaṅkulām || 12 ||

pratikūlitumicchāmi na hi vākyamidaṃ tvayā |

śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa mā ciram || 13 ||

tvaṃ hi śūraśca balavānhanyāhyetānna saṃśayaḥ |

svayaṃ tu hantumicchāmi sarvāneva niśācarān || 14 ||

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇassaha sītāyā |

śarānādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat || 15 ||

tasminpraviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā |

hanta niryuktamityuktvā rāmaḥ kavacamāviśat || 16 ||

sa tenāgni nikāśena kavacena vibhūṣitaḥ |

babhūva rāma stimire vidhūmo'gnirivotthitaḥ || 17 ||

sa cāpamudyamya mahaccharānādāya vīryavān |

babhūvāvasthitastatra jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 18 ||

tato devāssagandharvāssiddhāśca saha cāraṇaiḥ |

sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ || 19 ||

ṛṣayaśca mahātmāno loke brahmarṣisattamāḥ |

sametya cocussahitā anyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ || 20 ||

svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye'bhisaṅgatāḥ |

jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān || 21 ||

cakrahasto yathā yuddhe sarvānasura puṅgavān |

evamuktvā punaḥ procurālokya ca parasparam || 22 ||

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |

ekaśca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati || 23 ||

iti rājarṣayassiddhāssagaṇāśca dvijarṣabhāḥ |

jātakautūhalāstasthurvimānasthāśca devatāḥ || 24 ||

āviṣṭaṃ tejasā rāmaṃ saṅgrāmaśirasi sthitam |

dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayādvivyathire tadā || 25 ||

rūpamapratimaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |

babhūva rūpaṃ kruddhasya rudrasyeva pinākinaḥ || 26 ||

tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam |

anīkaṃ yātudhānānāṃ samantātpratyadṛśyata || 27 ||

siṃhanādaṃ visṛjatāmanyonyamabhigarjatām |

cāpāni visphārayatāṃ jṛmbhatāmapyabhīkṣṇaśaḥ || 28 ||

vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundhubhīṃścāpi nighnatām |

teṣāṃ sutumulaśśabdaḥ pūrayāmāsa tadvanam || 29 ||

tena śabdena vitrastāśvāpadā vanacāriṇaḥ |

dudruvuryatra niśśabdaṃ pṛṣṭhato na vyalokayan || 30 ||

tattvanīkaṃ mahāghoraṃ rāmaṃ samupasarpata |

dhṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam || 31 ||

rāmo'pi cārayaṃścakṣussarvato raṇapaṇḍitaḥ |

dadarśa kharasainyaṃ tadyuddhābhimukhamutthitam || 32 ||

vitatya ca dhanurbhīmaṃ tūṇyāścoddhṛtya sāyakān |

krodhamāhārayattīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 33 ||

duṣprekṣyasso'bhavatkṛddho yugāntāgniriva jvalan |

taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prādravanvanadevatāḥ || 34 ||

tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā |

dakṣasyeva kratuṃ hantumudyatasya pinākinaḥ || 35 ||

āviṣṭaṃ tejasā rāmaṃ saṅgrāmaśirasi sthitam |

dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayārtāni pradudruvuḥ || 36 ||

tatkārmukairābharaṇairdhvajaiśca tairvarmabhiścāgnisamānavarṇaiḥ |

babhūva sainyaṃ piśitāśanānāṃ sūryodaye nīlamivābhrabṛndam || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||