3.16 Aranyakanda - Shodasha Sargah

ॐ

3.16 अरण्यकाण्ड - षोडश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ षोडशस्सर्गः ।

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।

शरद्व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत ॥ 1 ॥

स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।

प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ 2 ॥

प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।

पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ 3 ॥

अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।

अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ 4 ॥

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यशालिनी ।

जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ 5 ॥

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।

कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ 6 ॥

प्राज्यकामा जनपदास्सम्पन्नतरगोरसाः ।

विचरन्ति महीपाला यात्रास्था विजिगीषवः ॥ 7 ॥

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तक सेविताम् ।

विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥ 8 ॥

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।

यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥ 9 ॥

अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखाः ।

दिवसास्सुभगादित्याश्चायासलिलदुर्भगाः ॥ 10 ॥

मृदुसूर्यास्सनीहाराः पटुशीतास्समारुताः ।

शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्तिसाम्प्रतम् ॥ 11 ॥

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।

शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ 12 ॥

रविसङ्क्रान्तसौभाग्य स्तुषारारुणमण्डलः ।

निश्श्वासान्ध इवादर्शन्छन्द्रमा न प्रकाशते ॥ 13 ॥

ज्योत्स्न तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।

सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ 14 ॥

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।

प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ 15 ॥

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।

शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नद्भि क्रौञ्चसारसैः ॥ 16 ॥

खर्जूरपुष्पाकृतिभिश्शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।

शोभन्ते किञ्चिदानम्राश्शालयः कनकप्रभाः ॥ 17 ॥

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।

दूरमभ्युदितस्सूर्यश्शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ 18 ॥

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखः ।

संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपश्शोभते क्षितौ ॥ 19 ॥

अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।

वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ 20 ॥

स्पृशंस्तु विमलं शीतमुदकं द्विरदस्सुखम् ।

अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥ 21 ॥

एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।

नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥ 22 ॥

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसाऽवृताः ।

प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ 23 ॥

बाष्पसञ्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।

हिमार्द्रवालुकैस्तीरैस्सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ 24 ॥

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।

शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ 25 ॥

जराजर्जरितैः पद्मैशशीर्णकेसरकर्णिकैः ।

नालषेर्हिमध्वस्सैर्न भन्ति कमलाकराः ॥ 26 ॥

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रः काले दुःखसमन्वितः ।

तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ 27 ॥

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।

तपस्स्वी नियताहारश्शेते शीते महीतले ॥ 28 ॥

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।

वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ 29 ॥

अत्यन्तसुखसंवृद्धस्सुकुमारस्सुखोचितः ।

कथं न्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ 30 ॥

पद्मपत्रेक्षणो वीरश्श्यामो निरुदरो महान् ।

धर्मज्ञ स्सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ 31 ॥

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः ।

सन्त्यज्य विविधान्भोगानार्यं सर्वात्मना श्रितः ॥ 32 ॥

जितस्स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।

वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ 33 ॥

न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।

ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः ॥ 34 ॥

भर्ता दशरथो यस्यास्साधुश्च भरतस्सुतः ।

कथं नु साऽम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरशीलिनी ॥ 35 ॥

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके ।

परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥ 36 ॥

स तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथञ्चन ।

तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ 37 ॥

निश्चिताऽपि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।

भरतस्नेहसन्तप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ 38 ॥

संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।

हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च ॥ 39 ॥

कदान्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना ।

शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन ॥ 40 ॥

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।

चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थस्सानुजस्सह सीतया ॥ 41 ॥

तर्पयित्वाऽथ सलिलैस्ते पितृन्दैवतानि च ।

स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥ 42 ॥

कृताभिषेकस्सरराज रामः सीताद्वितीयस्सह लक्ष्मणेन ।

कृताभिषेको गिरिराजपुत्र्या रुद्रस्सनन्दी भगवानिवेशः ॥ 43 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |

śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||

sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |

prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||

prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |

pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||

ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |

alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |

jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||

navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |

kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||

prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |

vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |

vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |

yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||

atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |

divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||

mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |

śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |

śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||

ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |

niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||

jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |

sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |

pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||

bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |

śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||

kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |

śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||

mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |

dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |

saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||

avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |

vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||

spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |

atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |

nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |

prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||

bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |

himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||

tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |

śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||

jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |

nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||

asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |

tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |

tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||

so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |

vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||

atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |

kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||

padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |

dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |

santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||

jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |

vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||

na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |

khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||

bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |

kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||

ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |

parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||

sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |

tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||

niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |

bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||

saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |

hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||

kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |

śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||

ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |

cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||

tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |

stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||

kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |

kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||