2.42 Ayodhyakanda - Dvichatvarimsha Sargah

ॐ

2.42 अयोध्याकाण्ड - द्विचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।

नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥ 1 ॥

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।

तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ 2 ॥

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।

तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ 3 ॥

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।

वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥ 4 ॥

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।

उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ 5 ॥

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।

न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ 6 ॥

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।

केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ 7 ॥

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।

अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥ 8 ॥

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।

यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥ 9 ॥

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।

न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥ 10 ॥

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।

अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥ 11 ॥

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।

राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ 12 ॥

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।

नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ 13 ॥

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।

पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ 14 ॥

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।

वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ 15 ॥

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।

काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ 16 ॥

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।

विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥ 17 ॥

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।

राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ 18 ॥

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।

कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ 19 ॥

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।

श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ 20 ॥

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।

न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ 21 ॥

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।

अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ 22 ॥

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।

क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ 23 ॥

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।

विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ 24 ॥

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।

रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ 25 ॥

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।

उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ 26 ॥

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।

न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ 27 ॥

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।

कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥ 28 ॥

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।

अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ 29 ॥

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।

अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ 30 ॥

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।

उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ 31 ॥

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।

परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ 32 ॥

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।

अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥ 33 ॥

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।

न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥ 34 ॥

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।

उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥ 35 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvicatvāriṃśassargaḥ |

yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |

naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1 ||

yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |

tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||

na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |

tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||

tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā |

vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||

tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |

uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |

na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||

ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |

kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||

agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |

anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca || 8 ||

bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |

yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat || 9 ||

atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam |

nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā || 10 ||

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |

anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam || 11 ||

nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu |

rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |

nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt || 13 ||

vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |

padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||

yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |

vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ || 15 ||

sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |

kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 16 ||

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ |

viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 17 ||

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |

rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 18 ||

sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |

kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati || 19 ||

anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |

śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam || 20 ||

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |

na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 21 ||

ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |

apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 22 ||

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |

klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 23 ||

tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |

vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 24 ||

mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |

rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 25 ||

atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |

uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram || 26 ||

kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |

na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati || 27 ||

iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ |

kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyaveśyata vinītavat || 28 ||

tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam |

adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 29 ||

putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam |

apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram || 30 ||

tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |

uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 31 ||

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |

pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 32 ||

atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |

ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt || 33 ||

rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |

na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa || 34 ||

taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |

upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram || 35 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||