2.111 Ayodhyakanda - Ekadashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.111 अयोध्याकाण्ड - एकादशाधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकादशाधिकशततमस्सर्गः ।

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।

अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ 1 ॥

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।

आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ 2 ॥

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।

प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ 3 ॥

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।

मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 4 ॥

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।

एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ 5 ॥

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।

अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 6 ॥

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।

आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ 7 ॥

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।

प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ 8 ॥

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।

न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 9 ॥

यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।

नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 10 ॥

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा ।

न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 11 ॥

यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।

नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 12 ॥

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।

आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ 13 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।

उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥ 14 ॥

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।

आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ 15 ॥

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।

शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ 16 ॥

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।

कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥ 17 ॥

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।

किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ 18 ॥

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।

न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ 19 ॥

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।

पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ 20 ॥

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।

उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ 21 ॥

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।

काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ 22 ॥

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।

अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ 23 ॥

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।

एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ 24 ॥

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।

उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ 25 ॥

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।

श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥ 26 ॥

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।

आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ 27 ॥

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।

अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ 28 ॥

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।

उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ 29 ॥

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।

न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ 30 ॥

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।

युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ 31 ॥

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।

सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ 32 ॥

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।

भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ 33 ॥

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।

अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ 34 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekādaśādhikaśatatamassargaḥ |

vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |

abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |

ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||

pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |

prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||

so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |

mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||

imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |

eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||

vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |

asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||

bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |

ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||

evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |

pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |

na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||

yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |

nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |

na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||

yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |

nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |

ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||

evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |

uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |

āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |

śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||

sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |

kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||

tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |

kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||

brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |

na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |

puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||

āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |

uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||

te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |

kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||

eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |

ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||

teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |

evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||

etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |

uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||

athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |

śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |

āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||

yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |

ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||

dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |

uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||

vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |

na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||

upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |

yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |

sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||

anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |

bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||

vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |

anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekādaśādhikaśatatamassargaḥ ||