1.29 Balakanda - Ekonatrimsha Sargah

ॐ

1.29 बालकाण्ड - एकोनत्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ एकोनत्रिंशस्सर्गः ।

अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः ।

विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥ 1 ॥

इह राम महाबाहो विष्णुर्देववरः प्रभुः ।

वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च ॥ 2 ॥

तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपाः ।

एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः ॥ 3 ॥

सिद्धाश्रम इति ख्यातस्सिद्धो ह्यत्र महातपाः ।

एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः ॥ 4 ॥

निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् ।

कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ 5 ॥

बलेस्तु यजमानस्य देवास्साग्निपुरोगमाः ।

समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥ 6 ॥

बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् ।

असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥ 7 ॥

ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः ।

यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ 8 ॥

स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपागतः ।

वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ 9 ॥

एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभः ।

अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा ॥ 10 ॥

देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।

व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ 11 ॥

तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम् ।

तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥ 12 ॥

शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो ।

त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गतः ॥ 13 ॥

तमुवाच हरिः प्रीतः कश्यपं धूतकल्मषम् ।

वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ॥ 14 ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीचः कश्यपोऽब्रवीत् ।

अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचतः ॥ 15 ॥

वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत ।

पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ ॥ 16 ॥

भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।

शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ 17 ॥

अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादा त्ते भविष्यति ।

सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥ 18 ॥

अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत ।

वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥ 19 ॥

त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानदः ।

आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ 20 ॥

महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा ।

त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ 21 ॥

तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमश्श्रमनाशनः ।

मयापि भक्तय तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥ 22 ॥

एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः ।

अत्रैव पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ 23 ॥

अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।

तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम ॥ 24 ॥

प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनिः ।

शशीव गतनीहारः पुनर्वसुसमन्वितः ॥ 25 ॥

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः ।

उत्पत्त्योत्पत्त्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ 26 ॥

यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते ।

तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ 27 ॥

मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिन्दमौ ।

प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ 28 ॥

अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव ।

सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धस्स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव ॥ 29 ॥

एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महान् ऋषिः ।

प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ 30 ॥

कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ ।

प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां सन्ध्यामुपास्य च ॥ 31 ॥

स्पृष्टोदकौ शुची जप्यं समाप्य नियमेन च ।

हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ 32 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनत्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha ekonatriṃśassargaḥ |

atha tasyāprameyasya tadvanaṃ paripṛcchataḥ |

viśvāmitro mahātejā vyākhyātumupacakrame || 1 ||

iha rāma mahābāho viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ |

varṣāṇi subahūnīha tathā yugaśatāni ca || 2 ||

tapaścaraṇayogārthamuvāsa sumahātapāḥ |

eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ || 3 ||

siddhāśrama iti khyātassiddho hyatra mahātapāḥ |

etasminneva kāle tu rājā vairocanirbaliḥ || 4 ||

nirjitya daivatagaṇān sendrāṃśca samarudgaṇān |

kārayāmāsa tadrājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 5 ||

balestu yajamānasya devāssāgnipurogamāḥ |

samāgamya svayaṃ caiva viṣṇumūcurihāśrame || 6 ||

balirvairocanirviṣṇo yajate yajñamuttamam |

asamāpte kratau tasmin svakāryamabhipadyatām || 7 ||

ye cainamabhivartante yācitāra itastataḥ |

yacca yatra yathāvacca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati || 8 ||

sa tvaṃ surahitārthāya māyāyogamupāgataḥ |

vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇamuttamam || 9 ||

etasminnantare rāma kaśyapo'gnisamaprabhaḥ |

adityā sahito rāma dīpyamāna ivaujasā || 10 ||

devīsahāyo bhagavān divyaṃ varṣasahasrakam |

vrataṃ samāpya varadaṃ tuṣṭāva madhusūdanam || 11 ||

tapomayaṃ taporāśiṃ tapomūrtiṃ tapātmakam |

tapasā tvāṃ sutaptena paśyāmi puruṣottamam || 12 ||

śarīre tava paśyāmi jagatsarvamidaṃ prabho |

tvamanādiranirdeśyastvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 13 ||

tamuvāca hariḥ prītaḥ kaśyapaṃ dhūtakalmaṣam |

varaṃ varaya bhadraṃ te varārho'si mato mama || 14 ||

tacchrutvā vacanaṃ tasya mārīcaḥ kaśyapo'bravīt |

adityā devatānāṃ ca mama caivānuyācataḥ || 15 ||

varaṃ varada suprīto dātumarhasi suvrata |

putratvaṃ gaccha bhagavannadityā mama cānagha || 16 ||

bhrātā bhava yavīyāṃstvaṃ śakrasyāsurasūdana |

śokārtānāṃ tu devānāṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 17 ||

ayaṃ siddhāśramo nāma prasādā tte bhaviṣyati |

siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavannitaḥ || 18 ||

atha viṣṇurmahātejā adityāṃ samajāyata |

vāmanaṃ rūpamāsthāya vairocanimupāgamat || 19 ||

trīn kramānatha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānadaḥ |

ākramya lokān lokātmā sarvabhūtahite rataḥ || 20 ||

mahendrāya punaḥ prādānniyamya balimojasā |

trailokyaṃ sa mahātejāścakre śakravaśaṃ punaḥ || 21 ||

tenaiṣa pūrvamākrānta āśramaśśramanāśanaḥ |

mayāpi bhaktaya tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate || 22 ||

etamāśramamāyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ |

atraiva puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ || 23 ||

adya gacchāmahe rāma siddhāśramamanuttamam |

tadāśramapadaṃ tāta tavāpyetadyathā mama || 24 ||

praviśannāśramapadaṃ vyarocata mahāmuniḥ |

śaśīva gatanīhāraḥ punarvasusamanvitaḥ || 25 ||

taṃ dṛṣṭvā munayassarve siddhāśramanivāsinaḥ |

utpattyotpattya sahasā viśvāmitramapūjayan || 26 ||

yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate |

tathaiva rājaputrābhyāmakurvannatithikriyām || 27 ||

muhūrtamatha viśrāntau rājaputrāvarindamau |

prāñjalī muniśārdūlamūcatū raghunandanau || 28 ||

adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṅgava |

siddhāśramo'yaṃ siddhassyāt satyamastu vacastava || 29 ||

evamukto mahātejā viśvāmitro mahān ṛṣiḥ |

praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ || 30 ||

kumārāvapi tāṃ rātrimuṣitvā susamāhitau |

prabhātakāle cotthāya pūrvāṃ sandhyāmupāsya ca || 31 ||

spṛṣṭodakau śucī japyaṃ samāpya niyamena ca |

hutāgnihotramāsīnaṃ viśvāmitramavandatām || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ekonatriṃśassargaḥ ||