Uddhavagita - Saptamo'dhyayah

ॐ

उद्धवगीता - सप्तमोऽध्यायः

Gita Vyasa Devanagari

अथ सप्तमोऽध्यायः ।

श्री भगवान् उवाच ।

यत् आत्थ मां महाभाग तत् चिकीर्षितं एव मे ।

ब्रह्मा भवः लोकपालाः स्वर्वासं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ 1॥

मया निष्पादितं हि अत्र देवकार्यं अशेषतः ।

यदर्थं अवतीर्णः अहं अंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ 2॥

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यति अन्योन्यविग्रहात् ।

समुद्रः सप्तमे अह्न्ह्येतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ 3॥

यः हि एव अयं मया त्यक्तः लोकः अयं नष्टमङ्गलः ।

भविष्यति अचिरात् साधो कलिनाऽपि निराकृतः ॥ 4॥

न वस्तव्यं त्वया एव इह मया त्यक्ते महीतले ।

जनः अधर्मरुचिः भद्रः भविष्यति कलौ युगे ॥ 5॥

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।

मयि आवेश्य मनः सम्यक् समदृक् विचरस्व गाम् ॥ 6॥

यत् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।

नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ 7॥

पुंसः अयुक्तस्य नानार्थः भ्रमः सः गुणदोषभाक् ।

कर्माकर्मविकर्म इति गुणदोषधियः भिदा ॥ 8॥

तस्मात् युक्तैन्द्रियग्रामः युक्तचित्तः इदं जगत् ।

आत्मनि ईक्षस्व विततं आत्मानं मयि अधीश्वरे ॥ 9॥

ज्ञानविज्ञानसंयुक्तः आत्मभूतः शरीरिणाम् ।

आत्मानुभवतुष्टात्मा न अन्तरायैः विहन्यसे ॥ 10॥

दोषबुद्ध्या उभयातीतः निषेधात् न निवर्तते ।

गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथा अर्भकः ॥ 11॥

सर्वभूतसुहृत् शान्तः ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।

पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ 12॥

श्री शुकः उवाच ।

इति आदिष्टः भगवता महाभागवतः नृप ।

उद्धवः प्रणिपत्य आह तत्त्वजिज्ञासुः अच्युतम् ॥ 13॥

उद्धवः उवाच ।

योगेश योगविन्न्यास योगात्म योगसम्भव ।

निःश्रेयसाय मे प्रोक्तः त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥ 14॥

त्यागः अयं दुष्करः भूमन् कामानां विषयात्मभिः ।

सुतरां त्वयि सर्वात्मन् न अभक्तैः इति मे मतिः ॥ 15॥

सः अहं मम अहं इति मूढमतिः विगाढः

त्वत् मायया विरचित आत्मनि सानुबन्धे ।

तत् तु अञ्जसा निगदितं भवता यथा अहम्

संसाधयामि भगवन् अनुशाधि भृत्यम् ॥ 16॥

सत्यस्य ते स्वदृशः आत्मनः आत्मनः अन्यम्

वक्तारं ईश विबुधेषु अपि न अनुचक्षे ।

सर्वे विमोहितधियः तव मायया इमे

ब्रह्मादयः तनुभृतः बहिः अर्थभावः ॥ 17॥

तस्मात् भवन्तं अनवद्यं अनन्तपारम्

सर्वज्ञं ईश्वरं अकुण्ठविकुण्ठधिष्णि अयम् ।

निर्विण्णधीः अहं उ ह वृजनाभितप्तः

नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ 18॥

श्री भगवान् उवाच ।

प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।

समुद्धरन्ति हि आत्मानं आत्मना एव अशुभाशयात् ॥ 19॥

आत्मनः गुरुः आत्मा एव पुरुषस्य विशेषतः ।

यत् प्रत्यक्ष अनुमानाभ्यां श्रेयः असौ अनुविन्दते ॥ 20॥

पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।

आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्ति उपबृंहितम् ॥ 21॥

एकद्वित्रिचतुष्पादः बहुपादः तथा अपदः ।

बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टाः तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ 22॥

अत्र मां मार्गयन्त्यद्धाः युक्ताः हेतुभिः ईश्वरम् ।

गृह्यमाणैः गुणैः लिङ्गैः अग्राह्यं अनुमानतः ॥ 23॥

अत्र अपि उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।

अवधूतस्य संवादं यदोः अमिततेजसः ॥ 24॥

(अथ अवधूतगीतम् ।)

अवधूतं द्विजं कञ्चित् चरन्तं अकुतोभयम् ।

कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ 25॥

यदुः उवाच ।

कुतः बुद्धिः इयं ब्रह्मन् अकर्तुः सुविशारदा ।

यां आसाद्य भवान् लोकं विद्वान् चरति बालवत् ॥ 26॥

प्रायः धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।

हेतुना एव समीहन्ते आयुषः यशसः श्रियः ॥ 27॥

त्वं तु कल्पः कविः दक्षः सुभगः अमृतभाषणः ।

न कर्ता नेहसे किञ्चित् जडौन्मत्तपिशाचवत् ॥ 28॥

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।

न तप्यसे अग्निना मुक्तः गङ्गाम्भस्थः इव द्विपः ॥ 29॥

त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन् आत्मनि आनन्दकारणम् ।

ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवल आत्मनः ॥ 30॥

श्री भगवान् उवाच ।

यदुना एवं महाभागः ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।

पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रय अवनतं द्विजः ॥ 31॥

ब्राह्मणः उवाच ।

सन्ति मे गुरवः राजन् बहवः बुद्ध्या उपाश्रिताः ।

यतः बुद्धिं उपादाय मुक्तः अटामि इह तान् श्रुणु ॥ 32॥

पृथिवी वायुः आकाशं आपः अग्निः चन्द्रमा रविः ।

कपोतः अजगरः सिन्धुः पतङ्गः मधुकृद् गजः ॥ 33॥

मधुहा हरिणः मीनः पिङ्गला कुररः अर्भकः ।

कुमारी शरकृत् सर्पः ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ 34॥

एते मे गुरवः राजन् चतुर्विंशतिः आश्रिताः ।

शिक्षा वृत्तिभिः एतेषां अन्वशिक्षं इह आत्मनः ॥ 35॥

यतः यत् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।

तत् तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ 36॥

भूतैः आक्रमाणः अपि धीरः दैववशानुगैः ।

तत् विद्वान् न चलेत् मार्गात् अन्वशिक्षं क्षितेः व्रतम् ॥ 37॥

शश्वत् परार्थसर्वेहः परार्थ एकान्तसम्भवः ।

साधुः शिक्षेत भूभृत्तः नगशिष्यः परात्मताम् ॥

38॥

प्राणवृत्त्या एव सन्तुष्येत् मुनिः न एव इन्द्रियप्रियैः ।

ज्ञानं यथा न नश्येत न अवकीर्येत वाङ्मनः ॥ 39॥

विषयेषु आविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।

गुणदोषव्यपेत आत्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ 40॥

पार्थिवेषु इह देहेषु प्रविष्टः तत् गुणाश्रयः ।

गुणैः न युज्यते योगी गन्धैः वायुः इव आत्मदृक् ॥ 41॥

अन्तः हितः च स्थिरजङ्गमेषु

ब्रह्म आत्मभावेन समन्वयेन ।

व्याप्त्य अवच्छेदं असङ्गं आत्मनः

मुनिः नभः त्वं विततस्य भावयेत् ॥ 42॥

तेजः अबन्नमयैः भावैः मेघ आद्यैः वायुना ईरितैः ।

न स्पृश्यते नभः तद्वत् कालसृष्टैः गुणैः पुमान् ॥

43॥

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धः माधुर्यः तीर्थभूः नृणाम् ।

मुनिः पुनाति अपां मित्रं ईक्ष उपस्पर्शकीर्तनैः ॥ 44॥

तेजस्वी तपसा दीप्तः दुर्धर्षौदरभाजनः ।

सर्वभक्षः अपि युक्त आत्मा न आदत्ते मलं अग्निवत् ॥ 45॥

क्वचित् शन्नः क्वचित् स्पष्टः उपास्यः श्रेयः इच्छताम् ।

भुङ्क्ते सर्वत्र दातॄणां दहन् प्राक् उत्तर अशुभम् ॥

46॥

स्वमायया सृष्टं इदं सत् असत् लक्षणं विभुः ।

प्रविष्टः ईयते तत् तत् स्वरूपः अग्निः इव एधसि ॥ 47॥

विसर्गाद्याः श्मशानान्ताः भावाः देहस्य न आत्मनः ।

कलानां इव चन्द्रस्य कालेन अव्यक्तवर्त्मना ॥ 48॥

कालेन हि ओघवेगेन भूतानां प्रभव अपि अयौ ।

नित्यौ अपि न दृश्येते आत्मनः अग्नेः यथा अर्चिषाम् ॥ 49॥

गुणैः गुणान् उपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।

न तेषु युज्यते योगी गोभिः गाः इव गोपतिः ॥ 50॥

बुध्यते स्वेन भेदेन व्यक्तिस्थः इव तत् गतः ।

लक्ष्यते स्थूलमतिभिः आत्मा च अवस्थितः अर्कवत् ॥ 51॥

न अतिस्नेहः प्रसङ्गः वा कर्तव्यः क्व अपि केनचित् ।

कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोतः इव दीनधीः ॥ 52॥

कपोतः कश्चन अरण्ये कृतनीडः वनस्पतौ ।

कपोत्या भार्यया सार्धं उवास कतिचित् समाः ॥ 53॥

कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ ।

दृष्टिं दृष्ट्याङ्गं अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥

54॥

शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् ।

मिथुनीभूय विस्रब्धौ चेरतुः वनराजिषु ॥ 55॥

यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्ति अनुकम्पिता ।

तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेण अपि अजितैन्द्रियः ॥ 56॥

कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णति कालः आगते ।

अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ 57॥

तेषू काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।

शक्तिभिः दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ 58॥

प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ ।

श‍ऋण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ 59॥

तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैः मुग्धचेष्टितैः ।

प्रत्युद्गमैः अदीनानां पितरौ मुदं आपतुः ॥ 60॥

स्नेहानुबद्धहृदयौ अन्योन्यं विष्णुमायया ।

विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ 61॥

एकदा जग्मतुः तासां अन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।

परितः कानने तस्मिन् अर्थिनौ चेरतुः चिरम् ॥ 62॥

दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चित् यदृच्छ अतः वनेचरः ।

जगृहे जालं आतत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ 63॥

कपोतः च कपोती च प्रजापोषे सदा उत्सुकौ ।

गतौ पोषणं आदाय स्वनीडं उपजग्मतुः ॥ 64॥

कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् ।

तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतः भृशदुःखिता ॥ 65॥

सा असकृत् स्नेहगुणिता दीनचित्ता अजमायया ।

स्वयं च अबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्ति अपस्मृतिः ॥ 66॥

कपोतः च आत्मजान् बद्धान् आत्मनः अपि अधिकान् प्रियान् ।

भार्यां च आत्मसमां दीनः विललाप अतिदुःखितः ॥ 67॥

अहो मे पश्यत अपायं अल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।

अतृप्तस्य अकृतार्थस्य गृहः त्रैवर्गिकः हतः ॥ 68॥

अनुरूपा अनुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।

शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ 69॥

सः अहं शून्ये गृहे दीनः मृतदारः मृतप्रजः ।

जिजीविषे किमर्थं वा विधुरः दुःखजीवितः ॥ 70॥

तान् तथा एव आवृतान् शिग्भिः मृत्युग्रस्तान् विचेष्टतः ।

स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन् अपि अबुधः अपतत् ॥ 71॥

तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् ।

कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ 72॥

एवं कुटुम्बी अशान्त आत्मा द्वन्द्व आरामः पतत् त्रिवत् ।

पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धः अवसीदति ॥ 73॥

यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारं अपावृतम् ।

गृहेषु खगवत् सक्तः तं आरूढच्युतं विदुः ॥ 74॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

यद्वधूतेतिहासे सप्तमोऽध्यायः ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha saptamo'dhyāyaḥ |

śrī bhagavān uvāca |

yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |

brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||

mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |

yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||

kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |

samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||

yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |

bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||

na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |

janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||

tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |

mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||

yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |

naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||

puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |

karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||

tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |

ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||

jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |

ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||

doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |

guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||

sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |

paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||

śrī śukaḥ uvāca |

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |

uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||

uddhavaḥ uvāca |

yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |

niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||

tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |

sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||

saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ

tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |

tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham

saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||

satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam

vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |

sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime

brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||

tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram

sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |

nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ

nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||

śrī bhagavān uvāca |

prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |

samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||

ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |

yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||

puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |

āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||

ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |

bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||

atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |

gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||

atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |

avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||

(atha avadhūtagītam |)

avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |

kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||

yaduḥ uvāca |

kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |

yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||

prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |

hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||

tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |

na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||

janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |

na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||

tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |

brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||

śrī bhagavān uvāca |

yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |

pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||

brāhmaṇaḥ uvāca |

santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |

yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |

kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||

madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |

kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||

ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |

śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||

yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |

tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||

bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |

tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||

śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |

sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||

38||

prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |

jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||

viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |

guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||

pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |

guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||

antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu

brahma ātmabhāvena samanvayena |

vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ

muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||

tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |

na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||

43||

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |

muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||

tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |

sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||

kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |

bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||

46||

svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |

praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||

visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |

kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||

kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |

nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||

guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |

na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||

budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |

lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||

na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |

kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||

kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |

kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||

kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |

dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||

54||

śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |

mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||

yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |

taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||

kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |

aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||

teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |

śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||

prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |

śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||

tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |

pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||

snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |

vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||

ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |

paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |

jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||

kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |

gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||

kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |

tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||

sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |

svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||

kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |

bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||

aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |

atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||

anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |

śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||

saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |

jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||

tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |

svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||

taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |

kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||

evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |

puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||

yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |

gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||