Chanakya Niti - Panchadasho'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - पञ्चदशोऽध्यायः

Devanagari

यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु ।

तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मलेपनैः ॥ 01 ॥

एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत् ।

पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा सोऽनृणी भवेत् ॥ 02 ॥

खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया ।

उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ 02 ॥

कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणं

बह्वाशिनं निष्ठुरभाषिणं च ।

सूर्योदये चास्तमिते शयानं

विमुञ्चति श्रीर्यदि चक्रपाणिः ॥ 04 ॥

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं

पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च ।

तमर्थवन्तं पुनराश्रयन्ति

अर्थो हि लोके मनुष्यस्य बन्धुः ॥ 05 ॥

अन्यायोपार्जितं द्रव्यं दश वर्षाणि तिष्ठति ।

प्राप्ते चैकादशे वर्षे समूलं तद्विनश्यति ॥ 06 ॥

अयुक्तं स्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् ।

अमृतं राहवे मृत्युर्विषं शङ्करभूषणम् ॥ 07 ॥

तद्भोजनं यद्द्विजभुक्तशेषं

तत्सौहृदं यत्क्रियते परस्मिन् ।

सा प्राज्ञता या न करोति पापं

दम्भं विना यः क्रियते स धर्मः ॥ 08 ॥

मणिर्लुण्ठति पादाग्रे काचः शिरसि धार्यते ।

क्रयविक्रयवेलायां काचः काचो मणिर्मणिः ॥ 09 ॥

अनन्तशास्त्रं बहुलाश्च विद्याः

स्वल्पश्च कालो बहुविघ्नता च ।

यत्सारभूतं तदुपासनीयां

हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ 10 ॥

दूरागतं पथि श्रान्तं वृथा च गृहमागतम् ।

अनर्चयित्वा यो भुङ्क्ते स वै चाण्डाल उच्यते ॥ 11 ॥

पठन्ति चतुरो वेदान्धर्मशास्त्राण्यनेकशः ।

आत्मानं नैव जानन्ति दर्वी पाकरसं यथा ॥ 12 ॥

धन्या द्विजमयी नौका विपरीता भवार्णवे ।

तरन्त्यधोगताः सर्वे उपरिष्ठाः पतन्त्यधः ॥ 13 ॥

अयममृतनिधानं नायकोऽप्योषधीनाम्

अमृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः ।

भवतिविगतरश्मिर्मण्डलं प्राप्य भानोः

परसदननिविष्टः को लघुत्वं न याति ॥ 14 ॥

अलिरयं नलिनीदलमध्यगः

कमलिनीमकरन्दमदालसः ।

विधिवशात्परदेशमुपागतः

कुटजपुष्परसं बहु मन्यते ॥ 15 ॥

पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलहतो वल्लभो येन रोषा

दाबाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे ।

गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं

तस्मात्खिन्ना सदाहं द्विजकुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि ॥ 16 ॥

बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि

प्रेमरज्जुकृतबन्धनमन्यत् ।

दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घ्रि-

र्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशेः ॥ 17 ॥

छिन्नोऽपि चन्दन तरुर्न जहाति गन्धं

वृद्धोऽपि वारणपति-र्नजहाति लीलाम् ।

हन्त्रार्पितो मधुरतां न जहाति चेक्षुः

क्षीणोऽपि न त्यजति शिलगुणान् कुलीनः ॥ 18 ॥

Roman (IAST) Transliteration

yasya cittaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu |

tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmalepanaiḥ || 01 ||

ekamapyakṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet |

pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā so'nṛṇī bhavet || 02 ||

khalānāṃ kaṇṭakānāṃ ca dvividhaiva pratikriyā |

upānanmukhabhaṅgo vā dūrato vā visarjanam || 02 ||

kucailinaṃ dantamalopadhāriṇaṃ

bahvāśinaṃ niṣṭhurabhāṣiṇaṃ ca |

sūryodaye cāstamite śayānaṃ

vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ || 04 ||

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ

putrāśca dārāśca suhṛjjanāśca |

tamarthavantaṃ punarāśrayanti

artho hi loke manuṣyasya bandhuḥ || 05 ||

anyāyopārjitaṃ dravyaṃ daśa varṣāṇi tiṣṭhati |

prāpte caikādaśe varṣe samūlaṃ tadvinaśyati || 06 ||

ayuktaṃ svāmino yuktaṃ yuktaṃ nīcasya dūṣaṇam |

amṛtaṃ rāhave mṛtyurviṣaṃ śaṅkarabhūṣaṇam || 07 ||

tadbhojanaṃ yaddvijabhuktaśeṣaṃ

tatsauhṛdaṃ yatkriyate parasmin |

sā prājñatā yā na karoti pāpaṃ

dambhaṃ vinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ || 08 ||

maṇirluṇṭhati pādāgre kācaḥ śirasi dhāryate |

krayavikrayavelāyāṃ kācaḥ kāco maṇirmaṇiḥ || 09 ||

anantaśāstraṃ bahulāśca vidyāḥ

svalpaśca kālo bahuvighnatā ca |

yatsārabhūtaṃ tadupāsanīyāṃ

haṃso yathā kṣīramivāmbumadhyāt || 10 ||

dūrāgataṃ pathi śrāntaṃ vṛthā ca gṛhamāgatam |

anarcayitvā yo bhuṅkte sa vai cāṇḍāla ucyate || 11 ||

paṭhanti caturo vedāndharmaśāstrāṇyanekaśaḥ |

ātmānaṃ naiva jānanti darvī pākarasaṃ yathā || 12 ||

dhanyā dvijamayī naukā viparītā bhavārṇave |

tarantyadhogatāḥ sarve upariṣṭhāḥ patantyadhaḥ || 13 ||

ayamamṛtanidhānaṃ nāyako'pyoṣadhīnām

amṛtamayaśarīraḥ kāntiyukto'pi candraḥ |

bhavativigataraśmirmaṇḍalaṃ prāpya bhānoḥ

parasadananiviṣṭaḥ ko laghutvaṃ na yāti || 14 ||

alirayaṃ nalinīdalamadhyagaḥ

kamalinīmakarandamadālasaḥ |

vidhivaśātparadeśamupāgataḥ

kuṭajapuṣparasaṃ bahu manyate || 15 ||

pītaḥ kruddhena tātaścaraṇatalahato vallabho yena roṣā

dābālyādvipravaryaiḥ svavadanavivare dhāryate vairiṇī me |

gehaṃ me chedayanti pratidivasamumākāntapūjānimittaṃ

tasmātkhinnā sadāhaṃ dvijakulanilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi || 16 ||

bandhanāni khalu santi bahūni

premarajjukṛtabandhanamanyat |

dārubhedanipuṇo'pi ṣaḍaṅghri-

rniṣkriyo bhavati paṅkajakośeḥ || 17 ||

chinno'pi candana tarurna jahāti gandhaṃ

vṛddho'pi vāraṇapati-rnajahāti līlām |

hantrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ

kṣīṇo'pi na tyajati śilaguṇān kulīnaḥ || 18 ||