Shrimadbhagavadgita Parayana - Dashamo'dhyayah

ॐ

श्रीमद्भगवद्गीता पारायण - दशमोऽध्यायः

Gita Vyasa Devanagari

ॐ श्रीपरमात्मने नमः

अथ दशमोऽध्यायः

विभूतियोगः

श्री भगवानुवाच

भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।

यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥1॥

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।

अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥2॥

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।

असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥3॥

बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।

सुखं दुःखं भवोऽभावः भयं चाभयमेव च ॥4॥

अहिंसा समता तुष्टिः तपो दानं यशोऽयशः ।

भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥5॥

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।

मद्भावा मानसा जाताः येषां लोक इमाः प्रजाः ॥6॥

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।

सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥7॥

अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥8॥

मच्चित्ता मद्गतप्राणाः बोधयन्तः परस्परम् ।

कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥9॥

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥10॥

तेषामेवानुकम्पार्थम् अहमज्ञानजं तमः ।

नाशयाम्यात्मभावस्थः ज्ञानदीपेन भास्वता ॥11॥

अर्जुन उवाच -

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम् ॥12॥

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।

असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥13॥

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥14॥

स्वयमेवात्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥15॥

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥16॥

कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।

केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥17॥

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।

भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥18॥

श्री भगवानुवाच -

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥19॥

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥20॥

आदित्यानामहं विष्णुः ज्योतिषां रविरंशुमान् ।

मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥21॥

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।

इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥22॥

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।

वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥23॥

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।

सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥24॥

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।

यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥25॥

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।

गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥26॥

उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।

ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥27॥

आयुधानां अहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।

प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥28॥

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।

पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥29॥

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।

मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥30॥

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।

झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥31॥

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।

अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥32॥

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।

अहमेवाक्षयः कालः धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥33॥

मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।

कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥34॥

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।

मासानां मार्गशीर्षोऽहम् ऋतूनां कुसुमाकरः ॥35॥

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।

जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥36॥

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।

मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥37॥

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।

मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥38॥

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।

न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम् ॥39॥

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।

एष तूद्देशतः प्रोक्तः विभूतेर्विस्तरो मया ॥40॥

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽम्शसम्भवम् ॥41॥

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।

विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत् ॥42॥

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां

योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrīparamātmane namaḥ

atha daśamo'dhyāyaḥ

vibhūtiyogaḥ

śrī bhagavānuvāca

bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |

yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ||1||

na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |

ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ||2||

yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |

asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate ||3||

buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |

sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvaḥ bhayaṃ cābhayameva ca ||4||

ahiṃsā samatā tuṣṭiḥ tapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ |

bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ ||5||

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā |

madbhāvā mānasā jātāḥ yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ||6||

etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |

so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ||7||

ahaṃ sarvasya prabhavaḥ mattaḥ sarvaṃ pravartate |

iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ ||8||

maccittā madgataprāṇāḥ bodhayantaḥ parasparam |

kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ||9||

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |

dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||10||

teṣāmevānukampārtham ahamajñānajaṃ tamaḥ |

nāśayāmyātmabhāvasthaḥ jñānadīpena bhāsvatā ||11||

arjuna uvāca -

paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |

puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevamajaṃ vibhum ||12||

āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā |

asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ||13||

sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava |

na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ ||14||

svayamevātmanā''tmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |

bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate ||15||

vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ |

yābhirvibhūtibhirlokān imāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ||16||

kathaṃ vidyāmahaṃ yogin tvāṃ sadā paricintayan |

keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā ||17||

vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |

bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam ||18||

śrī bhagavānuvāca -

hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ |

prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me ||19||

ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ |

ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca ||20||

ādityānāmahaṃ viṣṇuḥ jyotiṣāṃ raviraṃśumān |

marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī ||21||

vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ |

indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā ||22||

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |

vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham ||23||

purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |

senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ ||24||

maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram |

yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ||25||

aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |

gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ||26||

uccaiḥ śravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam |

airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ||27||

āyudhānāṃ ahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk |

prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ ||28||

anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham |

pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham ||29||

prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham |

mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām ||30||

pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham |

jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī ||31||

sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna |

adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham ||32||

akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca |

ahamevākṣayaḥ kālaḥ dhātā'haṃ viśvatomukhaḥ ||33||

mṛtyuḥ sarvaharaścāham udbhavaśca bhaviṣyatām |

kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ||34||

bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham |

māsānāṃ mārgaśīrṣo'ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ ||35||

dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham |

jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham ||36||

vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ |

munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ ||37||

daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām |

maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham ||38||

yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna |

na tadasti vinā yatsyāt mayā bhūtaṃ carācaram ||39||

nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa |

eṣa tūddeśataḥ proktaḥ vibhūtervistaro mayā ||40||

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |

tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejo'mśasambhavam ||41||

athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |

viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat ||42||

|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||