5.64 Sundarakanda - Chatuhshashtitama Sargah

ॐ

5.64 સુન્દરકાણ્ડ - ચતુઃષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

સુગ્રીવેણૈવમુક્તસ્તુ હૃષ્ટો દધિમુખઃ કપિઃ ।

રાઘવં લક્ષ્મણં ચૈવ સુગ્રીવં ચાભ્યવાદયત્ ॥ 1 ॥

સ પ્રણમ્ય ચ સુગ્રીવં રાઘવૌ ચ મહાબલૌ ।

વાનરૈઃ સહિતઃ શૂરૈર્દિવમેવોત્પપાત હ ॥ 2 ॥

સ યથૈવાઽગતઃ પૂર્વં તથૈવ ત્વરિતં ગતઃ ।

નિપત્ય ગગનાદ્ભૂમૌતદ્વનં પ્રવિવેશ હ ॥ 3 ॥

સ પ્રવિષ્ટો મધુવનં દદર્શ હરિયૂથપાન્ ।

વિમદાનુત્થિતાન્સર્વાન્ મેહમાનાન્મધૂદકમ્ ॥ 4 ॥

સ તાનુપાગમદ્વીરો બદ્ધ્વા કરપુટાઞ્જલિમ્ ।

ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમિદં હૃષ્ટવદઙ્ગદમ્ ॥ 5 ॥

સૌમ્ય રોષો ન કર્તવ્યો યદેતત્પરિવારિતમ્ ।

અજ્ઞાનાદ્રક્ષિભિઃ ક્રોધાદ્ભવન્તઃ પ્રતિષેધિતાઃ ॥ 6 ॥

યુવરાજસ્ત્વમીશશ્ચ વનસ્યાસ્ય મહાબલ ।

મૌર્ખ્યાત્પૂર્વં કૃતો દોષસ્તં ભવાન્ ક્ષન્તુમર્હતિ ॥ 7 ॥

આખ્યાતં હિ મયા ગત્વા પિતૃવ્યસ્ય તવાનઘ ।

ઇહોપયાતં સર્વેષામેતેષાં વનચારિણામ્ ॥ 8 ॥

સ ત્વદાગમનં શ્રુત્વા સહૈભિર્હરિયૂથપૈઃ ।

પ્રહૃષ્ટો ન તુ રુષ્ટોઽસૌ વનં શ્રુત્વા પ્રધર્ષિતમ્ ॥ 9 ॥

પ્રહૃષ્ટો માં પિતૃવ્યસ્તે સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ ।

શીઘ્રં પ્રેષય સર્વાંસ્તાનિતિ હોવાચ પાર્થિવઃ ॥ 10 ॥

શ્રુત્વા દધિમુખસ્યેદં વચનં શ્લક્ષ્ણમઙ્ગદઃ ।

અબ્રવીત્તાન્ હરિશ્રેષ્ઠો વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ॥ 11 ॥

શઙ્કે શ્રુતોઽયં વૃત્તાન્તો રામેણ હરિયૂથપાઃ ।

તત્ક્ષમં નેહ નઃ સ્થાતું કૃતે કાર્યે પરન્તપાઃ ॥ 12 ॥

પીત્વા મધુ યથાકામં વિશ્રાન્તા વનચારિણઃ ।

કિં શેષં ગમનં તત્ર સુગ્રીવો યત્ર મે ગુરુઃ ॥ 13 ॥

સર્વે યથા માં વક્ષ્યન્તિ સમેત્ય હરિયૂથપાઃ ।

તથાસ્મિ કર્તા કર્તવ્યે ભવદ્ભિઃ પરવાનહમ્ ॥ 14 ॥

નાજ્ઞાપયિતુમીશોઽહં યુવરાજોઽસ્મિ યદ્યપિ ।

અયુક્તં કૃતકર્માણો યૂયં ધર્ષયિતું મયા ॥ 15 ॥

બ્રુવતશ્ચાઙ્ગદસ્યૈવં શ્રુત્વા વચનમવ્યયમ્ ।

પ્રહૃષ્ટમનસો વાક્યમિદમૂચુર્વનૌકસઃ ॥ 16 ॥

એવં વક્ષ્યતિ કો રાજન્ પ્રભુસ્સન્વાનરર્ષભ ।

ઐશ્વર્યમદમત્તો હિ સર્વોઽહમિતિ મન્યતે ॥ 17 ॥

તવ ચેદં સુસદૃશં વાક્યં નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ।

સન્નતિર્હિ તવાખ્યાતિ ભવિષ્યચ્છુભયોગ્યતામ્ ॥ 18 ॥

સર્વે વયમપિ પ્રાપ્તાસ્તત્ર ગન્તું કૃતક્ષણાઃ ।

સ યત્ર હરિવીરાણાં સુગ્રીવઃ પતિરવ્યયઃ ॥ 19 ॥

ત્વયા હ્યનુક્તૈર્હરિભિર્નૈવ શક્યં પદાત્પદમ્ ।

ક્વચિદ્ગન્તું હરિશ્રેષ્ઠ બ્રૂમઃ સત્યમિદં તુ તે ॥ 20 ॥

એવં તુ વદતાં તેષામઙ્ગદઃ પ્રત્યુવાચ હ ।

બાઢં ગચ્છામ ઇત્યુક્ત્વા ખમુત્પેતુર્મહાબલાઃ ॥ 21 ॥

ઉત્પતન્તમનૂત્પેતુ સ્સર્વે તે હરિયૂથપાઃ ।

કૃત્વાકાશં નિરાકાશં યન્ત્રોત્ક્ષિપ્તા ઇવાચલાઃ ॥ 22 ॥

તેઽમ્બરં સહસોત્પત્ય વેગવન્તઃ પ્લવઙ્ગમાઃ ।

વિનદન્તો મહાનાદં ઘના વાતેરિતા યથા ॥ 23 ॥

અઙ્ગદે હ્યનનુપ્રાપ્તે સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ ।

ઉવાચ શોકોપહતં રામં કમલલોચનમ્ ॥ 24 ॥

સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે દૃષ્ટા દેવી ન સંશયઃ ।

નાગન્તુમિહ શક્યં તૈરતીતે સમયે હિ નઃ ॥ 25 ॥

ન મત્સકાશમાગચ્છેત્કૃત્યે હિ વિનિપાતિતે ।

યુવરાજો મહાબાહુઃ પ્લવતાં પ્રવરોઽઙ્ગદઃ ॥ 26 ॥

યદ્યપ્યકૃતકૃત્યાનામીદૃશ સ્સ્યાદુપક્રમઃ ।

ભવેત્સ દીનવદનો ભ્રાન્તવિપ્લુતમાનસઃ ॥ 27 ॥

પિતૃપૈતામહં ચૈતત્પૂર્વકૈરભિરક્ષિતમ્ ।

ન મે મધુવનં હન્યાદહૃષ્ટઃ પ્લવગેશ્વરઃ ॥ 28 ॥

કૌસલ્યાસુપ્રજા રામ સમાશ્વસિહિ સુવ્રત ।

દૃષ્ટા દેવી ન સન્દેહો ન ચાન્યેન હનૂમતા ॥ 29 ॥

ન હ્યન્યઃ કર્મણો હેતુસ્સાધનેઽસ્ય હનૂમતઃ ।

હનૂમતિ હિ સિદ્ધિશ્ચ મતિશ્ચ મતિસત્તમઃ ॥ 30 ॥

વ્યવસાયશ્ચ વીર્યં ચ સૂર્યે તેજ ઇવ ધ્રુવમ્ ।

જામ્બવાન્યત્ર નેતા સ્યાદઙ્ગદશ્ચ બલેશ્વરઃ ।

હનુમાંશ્ચાપ્યધિષ્ઠાતા ન તસ્ય ગતિરન્યથા ॥ 31 ॥

મા ભૂશ્ચિન્તાસમાયુક્તસ્સમ્પ્રત્યમિતવિક્રમઃ ॥ 32 ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દં શુશ્રાવાસન્નમમ્બરે ।

હનુમત્કર્મદૃપ્તાનાં નાર્ધતાં કાનનૌકસામ્ ॥ 33 ॥

કિષ્કિન્ધામુપયાતાનાં સિદ્ધિં કથયતામિવ ।

તતશ્શ્રુત્વા નિનાદં તં કપીનાં કપિસત્તમઃ ॥ 34 ॥

આયતાઞ્ચિતલાઙ્ગૂલસ્સોઽભવદ્ધૃષ્ટમાનસઃ ।

આજગ્મુસ્તેઽપિ હરયો રામદર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥ 35 ॥

અઙ્ગદં પુરતઃ કૃત્વા હનૂમન્તં ચ વાનરમ્ ।

તેઽઙ્ગદપ્રમુખા વીરાઃ પ્રહૃષ્ઠાશ્ચ મુદાન્વિતાઃ ॥ 36 ॥

નિપેતુર્હરિરાજસ્ય સમીપે રાઘવસ્ય ચ ।

હનુમાંશ્ચ મહાબાહુઃ પ્રણમ્ય શિરસા તતઃ ॥ 37 ॥

નિયતામક્ષતાં દેવીં રાઘવાય ન્યવેદયત્ ।

દૃષ્ટા દેવીતિ હનુમદ્વદનાદમૃતોપમમ્ ॥ 38 ॥

આકર્ણ્ય વચનં રામો હર્ષમાપ સલક્ષ્મણઃ ।

નિશ્ચિતાર્થં તતસ્તસ્મિન્ સુગ્રીવં પવનાત્મજે ॥ 39 ॥

લક્ષ્મણઃ પ્રીતિમાન્ પ્રીતં બહુમાનાદવૈક્ષત ।

પ્રીત્યા ચ રમમાણોઽથ રાઘવઃ પરવીરહા ॥ 40 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |

rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 1 ||

sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |

vānaraiḥ sahitaḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 2 ||

sa yathaivā'gataḥ pūrvaṃ tathaiva tvaritaṃ gataḥ |

nipatya gaganādbhūmautadvanaṃ praviveśa ha || 3 ||

sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |

vimadānutthitānsarvān mehamānānmadhūdakam || 4 ||

sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim |

uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5 ||

saumya roṣo na kartavyo yadetatparivāritam |

ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 6 ||

yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala |

maurkhyātpūrvaṃ kṛto doṣastaṃ bhavān kṣantumarhati || 7 ||

ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha |

ihopayātaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 8 ||

sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ |

prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 9 ||

prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |

śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 10 ||

śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ |

abravīttān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 11 ||

śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |

tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye parantapāḥ || 12 ||

pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |

kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 13 ||

sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |

tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 14 ||

nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |

ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 15 ||

bruvataścāṅgadasyaivaṃ śrutvā vacanamavyayam |

prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 16 ||

evaṃ vakṣyati ko rājan prabhussanvānararṣabha |

aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 17 ||

tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |

sannatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhayogyatām || 18 ||

sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |

sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 19 ||

tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam |

kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 20 ||

evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyuvāca ha |

bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā khamutpeturmahābalāḥ || 21 ||

utpatantamanūtpetu ssarve te hariyūthapāḥ |

kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yantrotkṣiptā ivācalāḥ || 22 ||

te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṅgamāḥ |

vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 23 ||

aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |

uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 24 ||

samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |

nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 25 ||

na matsakāśamāgacchetkṛtye hi vinipātite |

yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 26 ||

yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśa ssyādupakramaḥ |

bhavetsa dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 27 ||

pitṛpaitāmahaṃ caitatpūrvakairabhirakṣitam |

na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 28 ||

kausalyāsuprajā rāma samāśvasihi suvrata |

dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 29 ||

na hyanyaḥ karmaṇo hetussādhane'sya hanūmataḥ |

hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattamaḥ || 30 ||

vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam |

jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ |

hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 31 ||

mā bhūścintāsamāyuktassampratyamitavikramaḥ || 32 ||

tataḥ kilakilāśabdaṃ śuśrāvāsannamambare |

hanumatkarmadṛptānāṃ nārdhatāṃ kānanaukasām || 33 ||

kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva |

tataśśrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ || 34 ||

āyatāñcitalāṅgūlasso'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ |

ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ || 35 ||

aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram |

te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭhāśca mudānvitāḥ || 36 ||

nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca |

hanumāṃśca mahābāhuḥ praṇamya śirasā tataḥ || 37 ||

niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat |

dṛṣṭā devīti hanumadvadanādamṛtopamam || 38 ||

ākarṇya vacanaṃ rāmo harṣamāpa salakṣmaṇaḥ |

niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje || 39 ||

lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānādavaikṣata |

prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā || 40 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||