5.15 Sundarakanda - Panchadasha Sargah

ॐ

5.15 સુન્દરકાણ્ડ - પઞ્ચદશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચદશસ્સર્ગઃ ।

સ વીક્ષમાણસ્તત્રસ્થો માર્ગમાણશ્ચ મૈથિલીમ્ ।

અવેક્ષમાણશ્ચ મહીં સર્વાં તામન્વવૈક્ષત ॥ 1 ॥

સન્તાનકલતાભિશ્ચ પાદપૈરુપશોભિતામ્ ।

દિવ્યગન્ધરસોપેતાં સર્વતસ્સમલઙ્કૃતામ્ ॥ 2 ॥

તાં સ નન્દનસઙ્કાશાં મૃગપક્ષિભિરાવૃતામ્ ।

હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાં કોકિલાકુલનિસ્સ્વનામ્ ॥ 3 ॥

કાઞ્ચનોત્પલપદ્માભિર્વાપીભિરુપશોભિતામ્ ।

બહ્વાસનકુથોપેતાં બહુભૂમિગૃહાયુતામ્ ॥ 4 ॥

સર્વર્તુકુસુમૈ રમ્યાં ફલવદ્ભિશ્ચ પાદપૈઃ ।

પુષ્પિતાનામશોકાનાં શ્રિયા સૂર્યોદયપ્રભામ્ ॥ 5 ॥

પ્રદીપ્તામિવ તત્રસ્થો મારુતિસ્સમુદૈક્ષત ।

નિષ્પત્રશાખાં વિહગૈઃ ક્રિયમાણામિવાસકૃત્ ॥ 6 ॥

વિનિષ્પતદ્ભિઃ શતશશ્ચિત્રૈઃ પુષ્પાવતંસકૈઃ ।

આમૂલપુષ્પનિચિતૈરશોકૈશ્શોકનાશનૈઃ ॥ 7 ॥

પુષ્પભારાતિભારૈશ્ચ સ્પૃશદ્ભિરિવ મેદિનીમ્ ।

કર્ણિકારૈઃ કુસુમિતૈઃ કિંશુકૈશ્ચ સુપુષ્પિતૈઃ ॥ 8 ॥

સ દેશઃ પ્રભયા તેષાં પ્રદીપ્ત ઇવ સર્વતઃ ।

પુન્નાગાસ્સપ્તપર્ણાશ્ચ ચમ્પકોદ્દાલકાસ્તથા ॥ 9 ॥

વિવૃદ્ધમૂલા બહવશ્શોભન્તે સ્મ સુપુષ્પિતાઃ ।

શાતકુમ્ભનિભાઃ કેચિત્કેચિદગ્નિશિખોપમાઃ ॥ 10 ॥

નીલાઞ્જનનિભાઃ કેચિત્તત્રાશોકાસ્સહસ્રશઃ ।

નન્દનં વિવિધોદ્યાનં ચિત્રં ચૈત્રરથં યથા ॥ 11 ॥

અતિવૃત્તમિવાચિન્ત્યં દિવ્યં રમ્યં શ્રિયા વૃતમ્ ।

વિતીયમિવ ચાકાશં પુષ્પજ્યોતિર્ગણાયુતમ્ ॥ 12 ॥

પુષ્પરત્નશતૈશ્ચિત્રં દ્વિતીયં સાગરં યથા ।

સર્વર્તુપુષ્પૈર્નિચિતં પાદપૈર્મધુગન્ધિભિઃ ॥ 13 ॥

નાનાનિનાદૈરુદ્યાનં રમ્યં મૃગગણૈર્દ્વિજૈઃ ।

અનેકગન્ધપ્રવહં પુણ્યગન્ધં મનોરમમ્ ॥ 14 ॥

શૈલેન્દ્રમિવ ગન્ધાઢ્યં દ્વિતીયં ગન્ધમાદનમ્ ।

અશોકવનિકાયાં તુ તસ્યાં વાનરપુઙ્ગવઃ ॥ 15 ॥

સ દદર્શાવિદૂરસ્થં ચૈત્યપ્રાસાદમુચ્છ્રિતમ્ ।

મથ્યે સ્તમ્ભસહસ્રેણ સ્થિતં કૈલાસપાણ્ડુરમ્ ॥ 16 ॥

પ્રવાલકૃતસોપાનં તપ્તકાઞ્ચનવેદિકમ્ ।

મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષૂંષિ દ્યોતમાનમિવ શ્રિયા ॥ 17 ॥

વિમલં પ્રાંશુભાવત્વાદુલ્લિખન્તમિવામ્બરમ્ ।

તતો મલિનસંવીતાં રાક્ષસીભિસ્સમાવૃતામ્ ॥ 18 ॥

ઉપવાસકૃશાં દીનાં નિશ્શ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ ।

દદર્શ શુક્લપક્ષાદૌ ચન્દ્રરેખામિવામલામ્ ॥ 19 ॥

મન્દપ્રખ્યાયમાનેન રૂપેણ રુચિરપ્રભામ્ ।

પિનદ્ધાં ધૂમજાલેન શિખામિવ વિભાવસોઃ ॥ 20 ॥

પીતેનૈકેન સંવીતાં ક્લિષ્ટેનોત્તમવાસસા ।

સપઙ્કામનલઙ્કારાં વિપદ્મામિવ પદ્મિનીમ્ ॥ 21 ॥

વ્રીડિતાં દુઃખસન્તપ્તાં પરિમ્લાનાં તપસ્વિનીમ્ ।

ગ્રહેણાઙ્ગારકેણેવ પીડિતામિવ રોહિણીમ્ ॥ 22 ॥

અશ્રુપૂર્ણમુખીં દીનાં કૃશામનશનેન ચ ।

શોકધ્યાનપરાં દીનાં નિત્યં દુઃખપરાયણામ્ ॥ 23 ॥

પ્રિયં જનમપશ્યન્તીં પશ્યન્તીં રાક્ષસીગણમ્ ।

સ્વગણેન મૃગીં હીનાં શ્વગણાભિવૃતામિવ ॥ 24 ॥

નીલનાગાભયા વેણ્યા જઘનં ગતયૈકયા ।

નીલયા નીરદાપાયે વનરાજ્યા મહીમિવ ॥ 25 ॥

સુખાર્હાં દુઃખસન્તપ્તાં વ્યસનાનામકોવિદામ્ ।

તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીમધિકં મલિનાં કૃશામ્ ॥ 26 ॥

તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદિભિઃ ।

હ્રિયમાણા તદા તેન રક્ષસા કામરૂપિણા ॥ 27 ॥

યથારૂપા હિ દૃષ્ટા વૈ તથારૂપેયમઙ્ગના ।

પૂર્ણચન્દ્રાનનાં સુભ્રૂં ચારુવૃત્તપયોધરામ્ ॥ 28 ॥

કુર્વતીં પ્રભયાદેવીં સર્વા વિતિમિરા દિશઃ ।

તાં નીલકેશીં બિમ્બોષ્ઠીં સુમધ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતામ્ ॥ 29 ॥

સીતાં પદ્મપલાશાક્ષીં મન્મથસ્ય રતિં યથા ।

ઇષ્ટાં સર્વસ્ય જગતઃ પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ ॥ 30 ॥

ભૂમૌ સુતનુમાસીનાં નિયતામિવ તાપસીમ્ ।

નિઃશ્વાસબહુલાં ભીરું ભુજગેન્દ્રવધૂમિવ ॥ 31 ॥

શોકજાલેન મહતા વિતતેન ન રાજતીમ્ ।

સંસક્તાં ધૂમજાલેન શિખામિવ વિભાવસોઃ ॥ 32 ॥

તાં સ્મૃતીમિવ સન્દિગ્ધામૃદ્ધિં નિપતિતામિવ ।

વિહતામિવ ચ શ્રદ્ધામાશાં પ્રતિહતામિવ ॥ 33 ॥

સોપસર્ગાં યથા સિદ્ધિં બુદ્ધિં સકલુષામિવ ।

અભૂતેનાપવાદેન કીર્તિં નિપતિતામિવ ॥ 34 ॥

રામોપરોધવ્યથિતાં રક્ષોહરણકર્શિતામ્ ।

અબલાં મૃગશાબાક્ષીં વીક્ષમાણાં તતસ્તતઃ ॥ 35 ॥

બાષ્પામ્બુપરિપૂર્ણેન કૃષ્ણવક્રાક્ષિપક્ષ્મણા ।

વદનેનાપ્રસન્નેન નિઃશ્વસન્તીં પુનઃ પુનઃ ॥ 36 ॥

મલપઙ્કધરાં દીનાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્ ।

પ્રભાં નક્ષત્રરાજસ્ય કાલમેઘૈરિવાવૃતામ્ ॥ 37 ॥

તસ્ય સન્દિદિહે બુદ્ધિર્મુહુઃ સીતાં નિરીક્ષ્ય તુ ।

આમ્નાયાનામયોગેન વિદ્યાં પ્રશિથિલામિવ ॥ 38 ॥

દુઃખેન બુબુધે સીતાં હનુમાનનલઙ્કૃતામ્ ।

સંસ્કારેણ યથા હીનાં વાચમર્થાન્તરં ગતામ્ ॥ 39 ॥

તાં સમીક્ષય વિશાલાક્ષીં રાજપુત્રીમનિન્દિતામ્ ।

તર્કયામાસ સીતેતિ કારણૈરુપપાદિભિઃ ॥ 40 ॥

વૈદેહ્યા યાનિ ચાઙ્ગેષુ તદા રામોઽન્વકીર્તયત્ ।

તાન્યાભરણજાલાનિ ગાત્રશોભીન્યલક્ષયત્ ॥ 41 ॥

સુકૃતૌ કર્ણવેષ્ટૌ ચ શ્વદંષ્ટ્રૌ ચ સુસંસ્થિતૌ ।

મણિવિદ્રુમચિત્રાણિ હસ્તેષ્વાભરણાનિ ચ ॥ 42 ॥

શ્યામાનિ ચિરયુક્તત્વાત્તથા સંસ્થાનવન્તિ ચ ।

તાન્યૈવેતાનિ મન્યેઽહં યાનિ રામોઽન્વકીર્તયત્ ॥ 43 ॥

તત્ર યાન્યવહીનાનિ તાન્યહં નોપલક્ષયે ।

યાન્યસ્યા નાવહીનાનિ તાનીમાનિ ન સંશયઃ ॥ 44 ॥

પીતં કનકપટ્ટાભં સ્રસ્તં તદ્વસનં શુભમ્ ।

ઉત્તરીયં નગાસક્તં તદા દૃષ્ટં પ્લવઙ્ગમૈઃ ॥ 45 ॥

ભૂષણાનિ ચ મુખ્યાનિ દૃષ્ટાનિ ધરણીતલે ।

અનયૈવાપવિદ્ધાનિ સ્વનવન્તિ મહાન્તિ ચ ॥ 46 ॥

ઇદં ચિરગૃહીતત્વાદ્વસનં ક્લિષ્ટવત્તરમ્ ।

તથાઽપિ નૂનં તદ્વર્ણં તથા શ્રીમદ્યથેતરત્ ॥ 47 ॥

ઇયં કનકવર્ણાઙ્ગી રામસ્ય મહિષી પ્રિયા ।

પ્રણષ્ટાપિ સતી યાઽસ્ય મનસો ન પ્રણશ્યતિ ॥ 48 ॥

ઇયં સા યત્કૃતે રામશ્ચતુર્ભિઃ પરિતપ્યતે ।

કારુણ્યેનાનૃશંસ્યેન શોકેન મદનેન ચ ॥ 49 ॥

સ્ત્રી પ્રણષ્ટેતિ કારુણ્યાદાશ્રિતેત્યાનૃશંસ્યતઃ ।

પત્ની નષ્ટેતિ શોકેન પ્રિયેતિ મદનેન ચ ॥ 50 ॥

અસ્યા દેવ્યા યથા રૂપમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસૌષ્ઠવમ્ ।

રામસ્ય ચ યથા રૂપં તસ્યેયમસિતેક્ષણા ॥ 51 ॥

અસ્યા દેવ્યા મનસ્તસ્મિંસ્તસ્ય ચાસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

તેનેયં સ ચ ધર્માત્મા મુહૂર્તમપિ જીવતિ ॥ 52 ॥

દુષ્કરં કૃતવાન્રામો હીનો યદનયા પ્રભુઃ ।

ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાવસીદતિ ॥ 53 ॥

દુષ્કરં કુરુતે રામો ય ઇમાં મત્તકાશિનીમ્ ।

સીતાં વિના મહાબાહુર્મુહૂર્તમપિ જીવતિ ॥ 54 ॥

એવં સીતાં તદા દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટઃ પવનસમ્ભવઃ ।

જગામ મનસા રામં પ્રશશંસ ચ તં પ્રભુમ્ ॥ 55 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે પઞ્ચદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha pañcadaśassargaḥ |

sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm |

avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata || 1 ||

santānakalatābhiśca pādapairupaśobhitām |

divyagandharasopetāṃ sarvatassamalaṅkṛtām || 2 ||

tāṃ sa nandanasaṅkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām |

harmyaprāsādasambādhāṃ kokilākulanissvanām || 3 ||

kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām |

bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām || 4 ||

sarvartukusumai ramyāṃ phalavadbhiśca pādapaiḥ |

puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām || 5 ||

pradīptāmiva tatrastho mārutissamudaikṣata |

niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt || 6 ||

viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ |

āmūlapuṣpanicitairaśokaiśśokanāśanaiḥ || 7 ||

puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm |

karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ || 8 ||

sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ |

punnāgāssaptaparṇāśca campakoddālakāstathā || 9 ||

vivṛddhamūlā bahavaśśobhante sma supuṣpitāḥ |

śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ || 10 ||

nīlāñjananibhāḥ kecittatrāśokāssahasraśaḥ |

nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā || 11 ||

ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam |

vitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam || 12 ||

puṣparatnaśataiścitraṃ dvitīyaṃ sāgaraṃ yathā |

sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ || 13 ||

nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ |

anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam || 14 ||

śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam |

aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṅgavaḥ || 15 ||

sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamucchritam |

mathye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram || 16 ||

pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam |

muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā || 17 ||

vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram |

tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhissamāvṛtām || 18 ||

upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niśśvasantīṃ punaḥ punaḥ |

dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām || 19 ||

mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām |

pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 20 ||

pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā |

sapaṅkāmanalaṅkārāṃ vipadmāmiva padminīm || 21 ||

vrīḍitāṃ duḥkhasantaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm |

graheṇāṅgārakeṇeva pīḍitāmiva rohiṇīm || 22 ||

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmanaśanena ca |

śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām || 23 ||

priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam |

svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva || 24 ||

nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā |

nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva || 25 ||

sukhārhāṃ duḥkhasantaptāṃ vyasanānāmakovidām |

tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām || 26 ||

tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ |

hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā || 27 ||

yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā |

pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām || 28 ||

kurvatīṃ prabhayādevīṃ sarvā vitimirā diśaḥ |

tāṃ nīlakeśīṃ bimboṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām || 29 ||

sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā |

iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva || 30 ||

bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm |

niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva || 31 ||

śokajālena mahatā vitatena na rājatīm |

saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 32 ||

tāṃ smṛtīmiva sandigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva |

vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva || 33 ||

sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva |

abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva || 34 ||

rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām |

abalāṃ mṛgaśābākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ || 35 ||

bāṣpāmbuparipūrṇena kṛṣṇavakrākṣipakṣmaṇā |

vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ || 36 ||

malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |

prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām || 37 ||

tasya sandidihe buddhirmuhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu |

āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva || 38 ||

duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṅkṛtām |

saṃskāreṇa yathā hīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām || 39 ||

tāṃ samīkṣaya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām |

tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ || 40 ||

vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat |

tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat || 41 ||

sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau |

maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca || 42 ||

śyāmāni cirayuktatvāttathā saṃsthānavanti ca |

tānyaivetāni manye'haṃ yāni rāmo'nvakīrtayat || 43 ||

tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye |

yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ || 44 ||

pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham |

uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṅgamaiḥ || 45 ||

bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale |

anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca || 46 ||

idaṃ ciragṛhītatvādvasanaṃ kliṣṭavattaram |

tathā'pi nūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmadyathetarat || 47 ||

iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā |

praṇaṣṭāpi satī yā'sya manaso na praṇaśyati || 48 ||

iyaṃ sā yatkṛte rāmaścaturbhiḥ paritapyate |

kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca || 49 ||

strī praṇaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ |

patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca || 50 ||

asyā devyā yathā rūpamaṅgapratyaṅgasauṣṭhavam |

rāmasya ca yathā rūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā || 51 ||

asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam |

teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati || 52 ||

duṣkaraṃ kṛtavānrāmo hīno yadanayā prabhuḥ |

dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati || 53 ||

duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm |

sītāṃ vinā mahābāhurmuhūrtamapi jīvati || 54 ||

evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasambhavaḥ |

jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcadaśassargaḥ ||