4.41 Kishkindhakanda - Ekachatvarimsha Sargah

ॐ

4.41 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - એકચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

તતઃ પ્રસ્થાપ્ય સુગ્રીવસ્તન્મહદ્વાનરં બલમ્ ।

દક્ષિણાં પ્રેષયામાસ વાનરાનભિલક્ષિતાન્ ॥ 1 ॥

નીલ મગ્નિસુતં ચૈવ હનુમન્તં ચ વાનરમ્ ।

પિતામહસુતં ચૈવ જામ્બવન્તં મહાબલમ્ ॥ 2 ॥

સુહોત્રં ચ શરારિં ચ શરગુલ્મં તથૈવ ચ ।

ગજં ગવાક્ષં ગવયં સુષેણમૃષભં તથા ॥ 3 ॥

મૈન્દં ચ દ્વિવિદં ચૈવ વિજયં ગન્ધમાદનમ્ ।

ઉલ્કામુખમસઙ્ગં ચ હુતાશનસુતાવુભૌ ॥ 4 ॥

અઙ્ગદપ્રમુખાન્વીરાન્વીરઃ કપિગણેશ્વરઃ ।

વેગવિક્રમસમ્પન્નાન્સન્દિદેશ વિશેષવિત્ ॥ 5 ॥

તેષામગ્રેસરં ચૈવ મહાબલમથાઙ્ગદમ્ ।

વિધાય હરિવીરાણામાદિશદ્દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 6 ॥

યે કેચન સમુદ્દેશાસ્તસ્યાં દિશિ સુદુર્ગમાઃ ।

કપીશઃ કપિમુખ્યાનાં સ તેષાં તાનુદાહરત્ ॥ 7 ॥

સહસ્રશિરસં વિન્ધ્યં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્ ।

નર્મદાં ચ નદીં રમ્યાં મહોરગનિષેવિતામ્ ॥ 8 ॥

તતો ગોદાવરીં રમ્યાં કૃષ્ણવેણીં મહાનદીમ્ ।

વરદાં ચ મહાભાગાં મહોરગનિષેવિતામ્ ॥ 9 ॥

મેખલામુત્કલાં ચૈવ દશાર્ણનગરાણ્યપિ ।

આશ્વવન્તીમવન્તીં ચ સર્વામેવાનુપશ્યત ॥ 10 ॥

વિદર્ભાનૃષિકાંશ્ચૈવ રમ્યાન્માહિષકાનપિ ।

તથા વઙ્ગાન્કલિઙ્ગાંશ્ચ કૌશિકાંશ્ચ સમન્તતઃ ॥ 11 ॥

અન્વીક્ષ્ય દણ્ડકારણ્યં સપર્વતનદીગુહામ્ ।

નદીં ગોદાવરીં ચૈવ સર્વમેવાનુપશ્યત ॥ 12 ॥

તથૈવાન્ધ્રાંશ્ચ પુણ્ડ્રાંશ્ચ ચોલાન્પાણ્ડ્યાન્ત્સ કેરલાન્ ।

અયોમુખશ્ચ ગન્તવ્યઃ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ ॥ 13 ॥

વિચિત્રશિખર શ્શ્રીમાંશ્ચિત્રપુષ્પિતકાનનઃ ।

સચન્દનવનોદ્દેશો માર્ગિતવ્યો મહાગિરિઃ ॥ 14 ॥

તતસ્તામાપગાં દિવ્યાં પ્રસન્નસલિલાં શિવામ્ ।

તત્ર દ્રક્ષ્યથ કાવેરીં વિહિતામપ્સરોગણૈઃ ॥ 15 ॥

તસ્યાસીનં નગસ્યાગ્રે મલયસ્ય મહૌજસમ્ ।

દ્રક્ષ્યથાઽદિત્યસઙ્કાશમગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્ ॥ 16 ॥

તતસ્તેનાભ્યનુજ્ઞાતાઃ પ્રસન્નેન મહાત્મના ।

તામ્રપર્ણીં ગ્રાહજુષ્ટાં તરિષ્યથ મહાનદીમ્ ॥ 17 ॥

સા ચન્દનવનૈર્દિવ્યૈ પ્રચ્છન્ના દ્વીપશાલિની ।

કાન્તેવ યુવતિઃ કાન્તાં સમુદ્રમવગાહતે ॥ 18 ॥

તતો હેમમયં દિવ્યં મુક્તામણિવિભૂષિતમ્ ।

યુક્તં કવાટં પાણ્ડ્યાનાં ગતા દ્રક્ષ્યથ વાનરાઃ ॥ 19 ॥

તતસ્સમુદ્રમાસાદ્ય સમ્પ્રધાર્યાર્થનિશ્ચયમ્ ।

અગસ્ત્યેનાન્તરે તત્ર સાગરે વિનિવેશિતઃ ॥ 20 ॥

ચિત્રનાનાનગઃ શ્રીમાન્મહેન્દ્રઃ પર્વતોત્તમઃ ।

જાતરૂપમયઃ શ્રીમાનવગાઢો મહાર્ણવમ્ ॥ 21 ॥

નાનાવિધૈર્નગૈ સ્સર્વૈલતાભિશ્ચોપશોભિતમ્ ।

દેવર્ષિયક્ષપ્રવરૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતમ્ ॥ 22 ॥

સિદ્ધચારણસઙ્ઘૈશ્ચ પ્રકીર્ણં સમનોરમમ્ ।

તમુપૈતિ સહસ્રાક્ષઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ ॥ 23 ॥

દ્વીપસ્તસ્યાપરે પારે શતયોજનમાયતઃ ।

અગમ્યો માનુષૈર્દીપ્તસ્તં માર્ગધ્વં સમન્તતઃ ॥ 24 ॥

તત્ર સર્વાત્મના સીતા માર્ગિતવ્યા વિશેષતઃ ।

સ હિ દેશસ્તુ વધ્યસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 25 ॥

રાક્ષસાધિપતેર્વાસસ્સહસ્રાક્ષસમદ્યુતેઃ ।

દક્ષિણસ્ય સમુદ્રસ્ય મધ્યે તસ્ય તુ રાક્ષસી ॥ 26 ॥

અઙ્ગારકેતિ વિખ્યાતા છાયામાકૃષ્ય ભોજિની ।

એવં નિસ્સંશયાન્કૃત્વા સંશયાન્નષ્ટસંશયાઃ ॥ 27 ॥

મૃગયધ્વં નરેન્દ્રસ્ય પત્નીમમિતતેજસઃ ।

તમતિક્રમ્ય લક્ષ્મીવાન્સમુદ્રે શતયોજને ॥ 28 ॥

ગિરિઃ પુષ્પિતકો નામ સિદ્ધચારણસેવિતઃ ।

ચન્દ્રસૂર્યાંશુસઙ્કાશસ્સાગરામ્બુસમાવૃતઃ ॥ 29 ॥

ભ્રાજતે વિપુલૈશ્શૃઙ્ગૈરમ્બરં વિલિખન્નિવ ।

તસ્યૈકં કાઞ્ચનં શૃઙ્ગં સેવતેઽયં દિવાકરઃ ॥ 30 ॥

શ્વેતં રાજતમેકં ચ સેવતેઽયં નિશાકરઃ ।

ન તં કૃતઘ્નાઃ પશ્યન્તિ ન નૃશંસા ન નાસ્તિકાઃ ॥ 31 ॥

પ્રણમ્ય શિરસા શૈલં તં વિમાર્ગત વાનરાઃ ।

તમતિક્રમ્ય દુર્ધર્ષ સ્સૂર્યવાન્નામ પર્વતઃ ॥ 32 ॥

અધ્વના દુર્વિગાહેન યોજનાનિ ચતુર્દશ ।

તતસ્તમપ્યતિક્રમ્ય વૈદ્યુતો નામ પર્વતઃ ॥ 33 ॥

સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈ સ્સર્વકાલમનોહરૈઃ ।

તત્ર ભુક્ત્વા વરાર્હાણિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥ 34 ॥

મધૂનિ પીત્વા મુખ્યાનિ પરં ગચ્છત વાનરાઃ ।

તત્ર નેત્રમનઃકાન્તઃ કુઞ્જરો નામ પર્વતઃ ॥ 35 ॥

અગસ્ત્યભવનં યત્ર નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ।

તત્ર યોજનવિસ્તારમુચ્છ્રિતં દશયોજનમ્ ॥ 36 ॥

શરણં કાઞ્ચનં દિવ્યં નાનારત્નવિભૂષિતમ્ ।

તત્ર ભોગવતી નામ સર્પાણામાલયઃ પુરી ॥ 37 ॥

વિશાલકક્ષ્યા દુર્ધર્ષા સર્વતઃ પરિરક્ષિતા ।

રક્ષિતા પન્નગૈર્ઘોરૈસ્તીક્ષ્ણદષ્ટ્રૈરૈર્મહાવિષૈઃ ॥ 38 ॥

સર્પરાજો મહાપ્રાજ્ઞો યસ્યાં વસતિ વાસુકિઃ ।

નિર્યાય માર્ગિતવ્યા ચ સા ચ ભોગવતી પુરી ॥ 39 ॥

તત્ર ચાનન્તરા દેશા યે કેચન સુસમ્વૃતાઃ ।

તં ચ દેશમતિક્રમ્ય મહાનૃષભસંસ્થિતઃ ॥ 40 ॥

સર્વરત્નમયઃ શ્રીમાન્ ઋષભો નામ પર્વતઃ ।

ગોશીર્ષકં પદ્મકં ચ હરિશ્યામં ચ ચન્દનમ્ ॥ 41 ॥

દિવ્યમુત્પદ્યતે યત્ર તચ્ચૈવાગ્નિસમપ્રભમ્ ।

ન તુ તચ્ચન્દનં દૃષ્ટવા સ્પ્રષ્ટવ્યં ચ કદાચન ॥ 42 ॥

રોહિતા નામ ગન્ધર્વા ઘોરા રક્ષન્તિ તદ્વનમ્ ।

તત્ર ગન્ધર્વપતયઃ પઞ્ચ સૂર્યસમપ્રભાઃ ॥ 43 ॥

શૈલૂષો ગ્રામણી શ્શિગ્રુ શ્શુભ્રો બભ્રુસ્તથૈવ ચ ।

રવિસોમાગ્નિવપુષાં નિવાસઃ પુણ્યકર્મણામ્ ॥ 44 ॥

અન્તે પૃથિવ્યા દુર્ધર્ષાસ્તત્ર સ્વર્ગજિતઃ સ્થિતાઃ ।

તતઃ પરં ન વસ્સેવ્યઃ પિતૃલોક સ્સુદારુણઃ ॥ 45 ॥

રાજધાની યમસ્યૈષા કષ્ટેન તમસા વૃતા ।

એતાવદેવ યુષ્માભિર્વીરા વાનરપુઙ્ગવાઃ ॥ 46 ॥

શક્યં વિચેતું ગન્તું વા નાતો ગતિમતાં ગતિઃ ।

સર્વમેતત્સમાલોક્ય યચ્ચાન્યદપિ દૃશ્યતે ॥ 47 ॥

ગતિં વિદિત્વા વૈદેહ્યા સ્સન્નિવર્તિતુમર્હથ ।

યસ્તુ માસાન્નિવૃત્તોઽગ્રે દૃષ્ટા સીતેતિ વક્ષ્યતિ ॥ 48 ॥

મત્તુલ્યવિભવો ભોગૈ સ્સુખં સ વિહરિષ્યતિ ।

તતઃ પ્રિયતરો નાસ્તિ મમ પ્રાણાદ્વિશેષતઃ ॥ 49 ॥

કૃતાપરાધો બહુશો મમ બન્ધુર્ભવિષ્યતિ ।

અમિતબલપરાક્રમા ભવન્તો વિપુલગુણેષુ કુલેષુ ચ પ્રસૂતાઃ ।

મનુજપતિસુતાં યથા લભધ્વં તદધિગુણં પુરુષાર્થમારભધ્વમ્ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekacatvāriṃśassargaḥ |

tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |

dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 1 ||

nīla magnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram |

pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahābalam || 2 ||

suhotraṃ ca śarāriṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |

gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 3 ||

maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |

ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśanasutāvubhau || 4 ||

aṅgadapramukhānvīrānvīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |

vegavikramasampannānsandideśa viśeṣavit || 5 ||

teṣāmagresaraṃ caiva mahābalamathāṅgadam |

vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 6 ||

ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |

kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 7 ||

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam |

narmadāṃ ca nadīṃ ramyāṃ mahoraganiṣevitām || 8 ||

tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇaveṇīṃ mahānadīm |

varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 9 ||

mekhalāmutkalāṃ caiva daśārṇanagarāṇyapi |

āśvavantīmavantīṃ ca sarvāmevānupaśyata || 10 ||

vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi |

tathā vaṅgānkaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 11 ||

anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguhām |

nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 12 ||

tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyāntsa keralān |

ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 13 ||

vicitraśikhara śśrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ |

sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 14 ||

tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |

tatra drakṣyatha kāverīṃ vihitāmapsarogaṇaiḥ || 15 ||

tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasam |

drakṣyathā'dityasaṅkāśamagastyamṛṣisattamam || 16 ||

tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |

tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 17 ||

sā candanavanairdivyai pracchannā dvīpaśālinī |

kānteva yuvatiḥ kāntāṃ samudramavagāhate || 18 ||

tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |

yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 19 ||

tatassamudramāsādya sampradhāryārthaniścayam |

agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 20 ||

citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ |

jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 21 ||

nānāvidhairnagai ssarvailatābhiścopaśobhitam |

devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 22 ||

siddhacāraṇasaṅghaiśca prakīrṇaṃ samanoramam |

tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 23 ||

dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ |

agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ || 24 ||

tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ |

sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 25 ||

rākṣasādhipatervāsassahasrākṣasamadyuteḥ |

dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī || 26 ||

aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṛṣya bhojinī |

evaṃ nissaṃśayānkṛtvā saṃśayānnaṣṭasaṃśayāḥ || 27 ||

mṛgayadhvaṃ narendrasya patnīmamitatejasaḥ |

tamatikramya lakṣmīvānsamudre śatayojane || 28 ||

giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ |

candrasūryāṃśusaṅkāśassāgarāmbusamāvṛtaḥ || 29 ||

bhrājate vipulaiśśṛṅgairambaraṃ vilikhanniva |

tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate'yaṃ divākaraḥ || 30 ||

śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate'yaṃ niśākaraḥ |

na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ || 31 ||

praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ |

tamatikramya durdharṣa ssūryavānnāma parvataḥ || 32 ||

adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa |

tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ || 33 ||

sarvakāmaphalairvṛkṣai ssarvakālamanoharaiḥ |

tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca || 34 ||

madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ |

tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ || 35 ||

agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |

tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam || 36 ||

śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam |

tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī || 37 ||

viśālakakṣyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |

rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṣṭrairairmahāviṣaiḥ || 38 ||

sarparājo mahāprājño yasyāṃ vasati vāsukiḥ |

niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 39 ||

tatra cānantarā deśā ye kecana susamvṛtāḥ |

taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ || 40 ||

sarvaratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ |

gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam || 41 ||

divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham |

na tu taccandanaṃ dṛṣṭavā spraṣṭavyaṃ ca kadācana || 42 ||

rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam |

tatra gandharvapatayaḥ pañca sūryasamaprabhāḥ || 43 ||

śailūṣo grāmaṇī śśigru śśubhro babhrustathaiva ca |

ravisomāgnivapuṣāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām || 44 ||

ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ |

tataḥ paraṃ na vassevyaḥ pitṛloka ssudāruṇaḥ || 45 ||

rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasā vṛtā |

etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṅgavāḥ || 46 ||

śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ |

sarvametatsamālokya yaccānyadapi dṛśyate || 47 ||

gatiṃ viditvā vaidehyā ssannivartitumarhatha |

yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati || 48 ||

mattulyavibhavo bhogai ssukhaṃ sa vihariṣyati |

tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ || 49 ||

kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati |

amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |

manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||