4.3 Kishkindhakanda - Tritiya Sargah

ॐ

4.3 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - તૃતીય સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ તૃતીયસ્સર્ગઃ ।

વચો વિજ્ઞાય હનુમાન્ સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।

પર્વતાદૃશ્યમૂકાત્તુ પુપ્લુવે યત્ર રાઘવૌ ॥ 1 ॥

કપિરૂપં પરિત્યજ્ય હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ।

ભિક્ષુરૂપં તતો ભેજે શઠબુદ્ધિતયા કપિઃ ॥ 2 ॥

તતસ્સ હનુમાન્વાચા શ્લક્ષ્ણયા સુમનોજ્ઞયા ।

વિનીતવદુપાગમ્ય રાઘવૌ પ્રણિપત્ય ચ ॥ 3 ॥

આબભાષે તદા વીરૌ યથાવત્પ્રશશંસ ચ ।

સમ્પૂજ્ય વિધિવદ્વીરૌ હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ।

ઉવાચ કામતો વાક્યં મૃદુ સત્યપરાક્રમૌ ॥ 4 ॥

રાજર્ષિદેવપ્રતિમૌ તાપસૌ સંશિતવ્રતૌ ।

દેશં કથમિમં પ્રાપ્તૌ ભવન્તૌ વરવર્ણિનૌ ॥ 5 ॥

ત્રાસયન્તૌ મૃગગણાનન્યાંશ્ચ વનચારિણઃ ॥ 6 ॥

પમ્પાતીરરુહાન્વૃક્ષાન્ વીક્ષમાણૌ સમન્તતઃ ।

ઇમાં નદીં શુભજલાં શોભયન્તૌ તપસ્વિનૌ ॥ 7 ॥

ધૈર્યવન્તૌ સુવર્ણાભૌ કૌ યુવાં ચીરવાસસૌ ।

નિઃશ્વસન્તૌ વરભુજૌ પીડયન્તાવિમાઃ પ્રજાઃ ॥ 8 ॥

સિંહવિપ્રેક્ષિતૌ વીરૌ મહાબલવિક્રમૌ ।

શક્રચાપનિભે ચાપે ગૃહીત્વા શત્રુસૂદનૌ ॥ 9 ॥

શ્રીમન્તૌ રૂપસમ્પન્નૌ વૃષભશ્રેષ્ઠવિક્રમૌ ।

હસ્તિહસ્તોપમભુજૌ દ્યુતિમન્તૌ નરર્ષભૌ ॥ 10 ॥

પ્રભયા પર્વતેન્દ્રોઽયં યુવયોરવભાસિતઃ ।

રાજ્યાર્હાવમરપ્રખ્યૌ કથં દેશમિહાગતૌ ॥ 11 ॥

પદ્મપત્રેક્ષણૌ વીરૌ જટામણ્ડલધારિણૌ ।

અન્યોન્યસદૃશૌ વીરૌ દેવલોકાદિવાગતૌ ॥ 12 ॥

યદૃચ્છયેવ સમ્પ્રાપ્તૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ વસુન્ધરામ્ ।

વિશાલવક્ષસૌ વીરૌ માનુષૌ દેવરૂપિણૌ ॥ 13 ॥

સિંહસ્કન્ધૌ મહોત્સાહૌ સમદાવિવ ગોવૃષૌ ।

આયતાશ્ચ સુવૃત્તાશ્ચ બાહવઃ પરિઘોપમાઃ ।

સર્વભૂષણભૂષાર્હાઃ કિમર્થં ન વિભૂષિતાઃ ॥ 14 ॥

ઉભૌ યોગ્યાવહં મન્યે રક્ષિતું પૃથિવીમિમામ્ ।

સસાગરવનાં કૃત્સ્નાં વિન્ધ્યમેરુવિભૂષિતામ્ ॥ 15 ॥

ઇમે ચ ધનુષી ચિત્રે શ્લષ્ણે ચિત્રાનુલેપને ।

પ્રકાશેતે યથેન્દ્રસ્ય વજ્રે હેમવિભૂષિતે ॥ 16 ॥

સમ્પૂર્ણા નિશિતૈર્બાણૈ સ્તૂણાશ્ચ શુભદર્શનાઃ ॥ 17 ॥

જીવિતાન્તકરૈર્ઘોરૈ શ્શ્વસદ્ભિરિવ પન્નગૈઃ ।

મહાપ્રમાણૌ વિસ્તીર્ણૌ તપ્તહાટકભૂષિતૌ ॥ 18 ॥

ખડગાવેતૌ વિરાજેતે નિર્મુક્તાવિવપન્નગૌ ।

એવં માં પરિભાષન્તં કસ્માદ્વૈ નાભિભાષથઃ ॥ 19 ॥

સુગ્રીવો નામ ધર્માત્મા કશ્ચિદ્વાનરયૂથપઃ ।

વીરો વિનિકૃતો ભ્રાત્રા જગદ્ભ્રમતિ દુઃખિતઃ ॥ 20 ॥

પ્રાપ્તોઽહં પ્રેષિતસ્તેન સુગ્રીવેણ મહાત્મના ।

રાજ્ઞા વાનરમુખ્યાનાં હનુમાન્નામ વાનરઃ ॥ 21 ॥

યુવાભ્યાં સહ ધર્માત્મા સુગ્રીવસ્સખ્યમિચ્છતિ ।

તસ્ય માં સચિવં વિત્તં વાનરં પવનાત્મજમ્ ॥ 22 ॥

ભિક્ષુરૂપપ્રતિચ્છન્નં સુગ્રીવપ્રિયકામ્યયા ।

ઋષ્યમૂકાદિહ પ્રાપ્તં કામગં કામરૂપિણમ્ ॥ 23 ॥

એવમુક્ત્વા તુ હનુમાંસ્તૌ વીરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।

વાક્યજ્ઞૌ વાક્યકુશલઃ પુનર્નોવાચ કિઞ્ચન ॥ 24 ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચન્તસ્ય રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ।

પ્રહૃષ્ટવદનશ્શ્રીમાન્ભ્રાતરં પાર્શ્વતઃ સ્થિતમ્ ॥ 25 ॥

સચિવોઽયં કપીન્દ્રસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।

તમેવ કાઙ્ક્ષમાણસ્ય મમાન્તિકમુપાગતઃ ॥ 26 ॥

તમભ્યભાષ સૌમિત્રે સુગ્રીવસચિવં કપિમ્ ।

વાક્યજ્ઞં મધુરૈર્વાક્યૈસ્સ્નેહયુક્તમરિન્દમ ॥ 27 ॥

નાનૃગ્વેદવિનીતસ્ય નાયજુર્વેદ્ધારિણઃ ।

નાસામવેદવિદુષશ્શક્યમેવં વિભાષિતુમ્ ॥ 28 ॥

નૂનં વ્યાકરણં કૃત્સ્નમનેન બહુધા શ્રુતમ્ ।

બહુ વ્યાહરતાઽનેન ન કિઞ્ચિદપશબ્દિતમ્ ॥ 29 ॥

ન મુખે નેત્રયોર્વાપિ લલાટે ચ ભ્રુવોસ્તથા ।

અન્યેષ્વપિ ચ ગાત્રેષુ દોષસ્સંવિદિતઃ ક્વચિત્ ॥ 30 ॥

અવિસ્તરમસન્દિગ્ધમવિલમ્બિતમદ્રુતમ્ ।

ઉરસ્થં કણ્ઠગં વાક્યં વર્તતે મધ્યમે સ્વરે ॥ 31 ॥

સંસ્કારક્રમસમ્પન્નામદ્રુતામવિલમ્બિતામ્ ।

ઉચ્ચારયતિ કલ્યાણીં વાચં હૃદયહારિણીમ્ ॥ 32 ॥

અનયા ચિત્રયા વાચા ત્રિસ્થાનવ્યઞ્જનસ્થયા ।

કસ્ય નારાધ્યતે ચિત્તમુદ્યતાસેરરેરપિ ॥ 33 ॥

એવં વિધો યસ્ય દૂતો ન ભવેત્પાર્થિવસ્ય તુ ।

સિદ્ધ્યન્તિ હિ કથં તસ્ય કાર્યાણાં ગતિયોઽનઘ ॥ 34 ॥

એવં ગુણગણૈર્યુક્તા યસ્ય સ્યુઃ કાર્યસાધકાઃ ।

તસ્ય સિધ્યન્તિ સર્વાઽર્થા દૂતવાક્યપ્રચોદિતાઃ ॥ 35 ॥

એવમુક્તસ્તુ સૌમિત્રિસ્સુગ્રીવસચિવં કપિમ્ ।

અભ્યભાષત વાક્યજ્ઞો વાક્યજ્ઞં પવનાત્મજમ્ ॥ 36 ॥

વિદિતૌ નૌ ગુણા વિદ્વન્ત્સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।

તમેવ ચાઽવાં માર્ગાવસ્સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્ ॥ 37 ॥

યથા બ્રવીષિ હનુમાન્સુગ્રીવવચનાદિહ ।

તત્તથા હિ કરિષ્યાવો વચનાત્તવ સત્તમ ॥ 38 ॥

તત્તસ્ય વાક્યં નિપુણં નિશમ્ય પ્રહૃષ્ટરૂપઃ પવનાત્મજઃ કપિઃ ।

મનસ્સમાધાય જયોપપત્તૌ સખ્યં તદા કર્તુમિયેષ તાભ્યામ્ ॥ 39 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે તૃતીયસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha tṛtīyassargaḥ |

vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |

parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||

kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |

bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||

tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |

vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||

ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |

sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |

uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||

rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |

deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||

trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||

pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |

imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |

niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||

siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |

śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||

śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |

hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||

prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |

rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||

padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||

yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |

viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||

siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |

āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |

sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||

ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |

sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||

ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |

prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||

sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||

jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |

mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||

khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |

evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||

sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |

vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||

prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |

rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||

yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |

tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||

bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |

ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||

evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |

vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||

etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |

prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||

sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |

tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||

tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |

vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||

nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |

nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||

nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |

bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||

na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |

anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||

avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |

urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||

saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |

uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||

anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |

kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||

evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |

siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||

evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |

tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||

evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |

abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||

viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |

tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||

yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |

tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||

tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |

manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tṛtīyassargaḥ ||