4.25 Kishkindhakanda - Panchavimsha Sargah

ॐ

4.25 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - પઞ્ચવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચવિંશસ્સર્ગઃ ।

સુગ્રીવં ચૈવ તારાં ચ સાઙ્ગદં સહલક્ષ્મણઃ ।

સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થ સ્સાન્ત્વયન્નિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

ન શોકપરિતાપેન શ્રેયસા યુજ્યતે મૃતઃ ।

યદત્રાનન્તરં કાર્યં તત્સમાધાતુમર્હથ ॥ 2 ॥

લોકવૃત્તમનુષ્ઠેયં કૃતં વો બાષ્પમોક્ષણમ્ ।

ન કાલાદુત્તરં કિઞ્ચિત્કર્મ શક્યમુપાસિતુમ્ ॥ 3 ॥

નિયતિઃ કારણં લોકે નિયતિઃ કર્મસાધનમ્ ।

નિયતિસ્સર્વભૂતાનાં નિયોગેષ્વિહ કારણમ્ ॥ 4 ॥

ન કર્તા કસ્યચિત્કશ્ચિન્નિયોગે ચાપિનેશ્વરઃ ।

સ્વભાવે વર્તતે લોકસ્તસ્ય કાલઃ પરાયણમ્ ॥ 5 ॥

ન કાલઃ કાલમત્યેતિ ન કાલઃ પરિહીયતે ।

સ્વભાવં ચ સમાસાદ્ય ન કશ્ચિદતિવર્તતે ॥ 6 ॥

ન કાલસ્યાસ્તિ બન્ધુત્વં ન હેતુર્ન પરાક્રમઃ ।

ન મિત્રજ્ઞાતિસમ્બન્ધઃ કારણં નાત્મનો વશઃ ॥ 7 ॥

કિં તુ કાલપરીણામો દ્રષ્ટવ્યસ્સાધુ પશ્યતા ।

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ કાલક્રમસમાહિતાઃ ॥ 8 ॥

ઇતસ્સ્વાં પ્રકૃતિં વાલી ગતઃપ્રાપ્તઃ ક્રિયાફલમ્ ।

ધર્માર્થકામ સંયોગૈઃ પવિત્રં પ્લવગેશ્વરઃ ॥ 9 ॥

સ્વધર્મસ્ય ચ સંયોગાજ્જિતસ્તેન મહાત્મના ।

સ્વર્ગઃ પરિગૃહીતશ્ચ પ્રાણાનપરિરક્ષતા ॥ 10 ॥

એષા વૈ નિયતિશ્શેષ્ઠા યાં ગતો હરિયૂથપઃ ।

તદલં પરિતાપેન પ્રાપ્તકાલમુપાસ્યતામ્ ॥ 11 ॥

વચનાન્તે તુ રામસ્ય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ।

અવદત્પ્રશ્રિતં વાક્યં સુગ્રીવં ગતચેતસમ્ ॥ 12 ॥

કુરુ ત્વમસ્ય સુગ્રીવ પ્રેતકાર્યમનન્તરમ્ ।

તારાઙ્ગદાભ્યાં સહિતો વાલિનો દહનં પ્રતિ ॥ 13 ॥

સમાજ્ઞાપય કાષ્ઠાનિ શુષ્કાનિ ચ બહૂનિ ચ ।

ચન્દનાદીનિ દિવ્યાનિ વાલિસંસ્કારકારણાત્ ॥ 14 ॥

સમાશ્વાસય ચૈનં ત્વમઙ્ગદં દીનચેતસમ્ ।

મા ભૂર્બાલિશબુદ્ધિસ્ત્વં ત્વદધીનમિદં પુરમ્ ॥ 15 ॥

અઙ્ગદસ્ત્વાનયેન્માલ્યં વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।

ઘૃતં તૈલમથો ગન્ધાન્યચ્ચાત્ર સમનન્તરમ્ ॥ 16 ॥

ત્વં તાર શિબિકાં શીઘ્રમાદાયાગચ્છ સમ્ભ્રમાત્ ।

ત્વરા ગુણવતી યુક્તા હ્યસ્મિન્કાલે વિશેષતઃ ॥ 17 ॥

સજ્જીભવન્તુ પ્લવગાશ્શિબિકાવાહનોચિતાઃ ।

સમર્થા બલિનશ્ચૈવ નિર્હરિષ્યન્તિ વાલિનમ્ ॥ 18 ॥

એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ।

તસૌ ભ્રાતૃસમીપસ્થો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥ 19 ॥

લક્ષ્મણસ્ય વચશ્શ્રુત્વા તારસ્સમ્ભ્રાન્તમાનસઃ ।

પ્રવિવેશ ગુહાં શીઘ્રં શિબિકાસક્તમાનસઃ ॥ 20 ॥

આદાય શિબિકાં તારસ્સ તુ પર્યાપતત્પુનઃ ।

વાનરૈરુહ્યમાનાં તાં શૂરૈરુદ્વહનોચિતૈઃ ॥ 21 ॥

દિવ્યાં ભદ્રાસનયુતાં શિબિકાં સ્યન્દનોપમામ્ ।

પક્ષિકર્મભિરાચિત્રાં દ્રુમકર્મવિભૂષિતામ્ ॥ 22 ॥

આચિતાં ચિત્રપત્તીભિ સ્સુનિવિષ્ટાં સમન્તતઃ ।

વિમાનમિવ સિદ્ધાનાં જાલવાતાયનાન્વિતામ્ ॥ 23 ॥

સુનિયુક્તાં વિશાલાં ચ સુકૃતાં વિશ્વકર્મણા ।

દારુપર્વતકોપેતાં ચારુકર્મપરિષ્કૃતામ્ ॥ 24 ॥

વરાભરણહારૈશ્ચ ચિત્રમાલ્યોપશોભિતામ્ ।

ગુહાગહનસઞ્છન્નાં રક્તચન્દનભૂષિતામ્ ॥ 25 ॥

પુષ્પૌઘૈસ્સમભિચ્છન્નાં પદ્મમાલાભિરેવ ચ ।

તરુણાદિત્યવર્ણાભિર્ભ્રાજમાનાભિરાવૃતામ્ ॥ 26 ॥

ઈદૃશીં શિબિકાં દૃષ્ટ્વા રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ।

ક્ષિપ્રં વિનીયતાં વાલી પ્રેતકાર્યં વિધીયતામ્ ॥ 27 ॥

તતો વાલિનમુદ્યમ્ય સુગ્રીવશ્શિબિકાં તદા ।

આરોપયત વિક્રોશન્નઙ્ગદેન સહૈવ તુ ॥ 28 ॥

આરોપ્ય શિબિકાં ચૈવ વાલિનં ગતજીવિતમ્ ।

અલઙ્કારૈશ્ચ વિવિધૈર્માલ્યૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ ભૂષિતમ્ ॥ 29 ॥

આજ્ઞાપયત્તદા રાજા સુગ્રીવ પ્લવગેશ્વરઃ ।

ઔર્ધ્વદૈહિકમાર્યસ્ય ક્રિયતામનુરૂપતઃ ॥ 30 ॥

વિશ્રાણયન્તો રત્નાનિ વિવિધાનિ બહૂન્યપિ ।

અગ્રતઃ પ્લવગા યાન્તુ શિબિકા સમનન્તરમ્ ॥ 31 ॥

રાજ્ઞામૃદ્દિવિશેષા હિ દૃશ્યન્તે ભુવિ યાદૃશાઃ ।

તાદૃશૈરિહ કુર્વન્તુ વાનરા ભર્તૃસત્ક્રિયામ્ ॥ 32 ॥

તાદૃશં વાલિનઃ ક્ષિપ્રં પ્રાકુર્વન્નૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।

અઙ્ગદં પરિગૃહ્યાઽશુ તારપ્રભૃતયસ્તદા ॥ 33 ॥

ક્રોશન્તઃ પ્રયયુસ્સર્વે વાનરા હતબાન્ધવાઃ ।

તતઃ પ્રણિહિતાઃ સર્વા વાનર્યોસ્ય વશાનુગાઃ ॥ 34 ॥

ચુક્રુશુ ર્વીર વીરેતિ ભૂયઃ ક્રોશન્તિ તાઃ સ્ત્રીયઃ ।

તારાપ્રભૃતયસ્સર્વા વાનર્યો હરિયૂથપાઃ ।

અનુજગ્મુર્હિ ભર્તારં ક્રોશન્ત્યઃ કરુણસ્વનાઃ ॥ 35 ॥

તાસાં રુદિતશબ્દેન વાનરીણાં વનાન્તરે ।

વનાનિ ગિરયશ્ચૈવ વિક્રોશન્તીવ સર્વતઃ ॥ 36 ॥

પુલિને ગિરિનદ્યાસ્તુ વિવિક્તે જલસંવૃતે ॥ 37 ॥

ચિતાં ચક્રુસ્સુબહવો વાનરાશ્શોકકર્શિતાઃ ।

અવરોપ્ય તતસ્સ્કન્ધાચ્છિબિકાં વાહનોચિતાઃ ।

તસ્થુરેકાન્તમાશ્રિત્ય સર્વે શોકસમન્વિતાઃ ॥ 38 ॥

તતસ્તારા પતિં દૃષ્ટ્વા શિબિકાતલશાયિનમ્ ॥ 39 ॥

આરોપ્યાઙ્કે શિરસ્તસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતા ।

હા વાનર મહારાજ હા નાથ મમ વત્સલ ॥ 40 ॥

હા મહાર્હ મહાબાહો હા મમ પ્રિય પશ્ય મામ્ ।

જનં ન પશ્યસીમં ત્વં કસ્માચ્છોકાભિપીડિતમ્ ॥ 41 ॥

પ્રહૃષ્ટમિવ તે વક્ત્રં ગતાસોરપિ માનદ આસ્તાર્કસમવર્ણં ચ લક્ષ્યતે જીવતો યથા ॥ 42 ॥

એષ ત્વાં રામરૂપેણ કાલઃ કર્ષતિ વાનર ।

યેન સ્મ વિધવાસ્સર્વાઃ કૃતા એકેષુણા વને ॥ 43 ॥

ઇમાસ્તાસ્તવ રાજેન્દ્ર વાનર્યોવલ્લભાસ્સદા ।

પાદૈર્વિકૃષ્ટ મધ્વાનમાગતાઃ કિં ન બુધ્યસે ॥ 44 ॥

તવેષ્ટા નનુ નામૈતા ભાર્યાશ્ચન્દ્રનિભાનનાઃ ।

ઇદાનીં નેક્ષસે કસ્તાત્સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્ ॥ 45 ॥

એતે હિ સચિવા રાજં સ્તારપ્રભૃતયસ્તવ ।

પુરવાસી જનશ્ચાયં પરિવાર્યાસતેઽનઘ ॥ 46 ॥

વિસર્જયૈતાન્ પ્લવગાન્યથોચિતમરિન્દમ ।

તતઃ ક્રીડામહે સર્વા વનેષુ મદનોત્કટાઃ ॥ 47 ॥

એવં વિલપતીં તારાં પતિશોકપરિપ્લુતામ્ ।

ઉત્થાપયન્તિ સ્મ તદા વાનર્યશ્શોકકર્શિતાઃ ॥ 48 ॥

સુગ્રીવેણ તતસ્સાર્ધમ્મઙ્ગદઃ પિતરં રુદન્ ।

ચિતામારોપયામાસ શોકેનાભિહતેન્દ્રિયઃ ॥ 49 ॥

તતોઽગ્નિં વિધિવદ્દત્ત્વા સોઽપસવ્યં ચકાર હ ।

પિતરં દીર્ઘમધ્વાનં પ્રસ્થિતં વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ॥ 50 ॥

સંસ્કૃત્ય વાલિનં તે તુ વિધિપૂર્વં પ્લવઙ્ગમાઃ ।

આજગ્મુરુદકં કર્તું નદીં શુભજલાં શિવામ્ ॥ 51 ॥

તતસ્તે સહિતાસ્તત્ર હ્યઙ્ગદં સ્થાપ્ય ચાગ્રતઃ ।

સુગ્રીવતારાસહિતાસ્સિષિચુર્વાલિને જલમ્ ॥ 52 ॥

સુગ્રીવેણેવ દીનેન દીનો ભૂત્વા મહાબલઃ ।

સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થઃ પ્રેતકાર્યાણ્યકારયત્ ॥ 53 ॥

તતસ્તુ તં વાલિનમગ્ર્યપૌરુષં પ્રકાશમિક્ષ્વાકુવરેષુણા હતમ્ ।

પ્રદીપ્ય દીપ્તાગ્નિસમૌજસં તદા સલક્ષ્મણં રામમુપેયિવાન્હરિઃ ॥ 54 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે પઞ્ચવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha pañcaviṃśassargaḥ |

sugrīvaṃ caiva tārāṃ ca sāṅgadaṃ sahalakṣmaṇaḥ |

samānaśokaḥ kākutstha ssāntvayannidamabravīt || 1 ||

na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ tatsamādhātumarhatha || 2 ||

lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam |

na kālāduttaraṃ kiñcitkarma śakyamupāsitum || 3 ||

niyatiḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam |

niyatissarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam || 4 ||

na kartā kasyacitkaścinniyoge cāpineśvaraḥ |

svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam || 5 ||

na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate |

svabhāvaṃ ca samāsādya na kaścidativartate || 6 ||

na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ |

na mitrajñātisambandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ || 7 ||

kiṃ tu kālaparīṇāmo draṣṭavyassādhu paśyatā |

dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ || 8 ||

itassvāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥprāptaḥ kriyāphalam |

dharmārthakāma saṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvaraḥ || 9 ||

svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā |

svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā || 10 ||

eṣā vai niyatiśśeṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ |

tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām || 11 ||

vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

avadatpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasam || 12 ||

kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram |

tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati || 13 ||

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāni ca bahūni ca |

candanādīni divyāni vālisaṃskārakāraṇāt || 14 ||

samāśvāsaya cainaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasam |

mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram || 15 ||

aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca |

ghṛtaṃ tailamatho gandhānyaccātra samanantaram || 16 ||

tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha sambhramāt |

tvarā guṇavatī yuktā hyasminkāle viśeṣataḥ || 17 ||

sajjībhavantu plavagāśśibikāvāhanocitāḥ |

samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam || 18 ||

evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ |

tasau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 19 ||

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā tārassambhrāntamānasaḥ |

praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ || 20 ||

ādāya śibikāṃ tārassa tu paryāpatatpunaḥ |

vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ || 21 ||

divyāṃ bhadrāsanayutāṃ śibikāṃ syandanopamām |

pakṣikarmabhirācitrāṃ drumakarmavibhūṣitām || 22 ||

ācitāṃ citrapattībhi ssuniviṣṭāṃ samantataḥ |

vimānamiva siddhānāṃ jālavātāyanānvitām || 23 ||

suniyuktāṃ viśālāṃ ca sukṛtāṃ viśvakarmaṇā |

dāruparvatakopetāṃ cārukarmapariṣkṛtām || 24 ||

varābharaṇahāraiśca citramālyopaśobhitām |

guhāgahanasañchannāṃ raktacandanabhūṣitām || 25 ||

puṣpaughaissamabhicchannāṃ padmamālābhireva ca |

taruṇādityavarṇābhirbhrājamānābhirāvṛtām || 26 ||

īdṛśīṃ śibikāṃ dṛṣṭvā rāmo lakṣmaṇamabravīt |

kṣipraṃ vinīyatāṃ vālī pretakāryaṃ vidhīyatām || 27 ||

tato vālinamudyamya sugrīvaśśibikāṃ tadā |

āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu || 28 ||

āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam |

alaṅkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam || 29 ||

ājñāpayattadā rājā sugrīva plavageśvaraḥ |

aurdhvadaihikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ || 30 ||

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūnyapi |

agrataḥ plavagā yāntu śibikā samanantaram || 31 ||

rājñāmṛddiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |

tādṛśairiha kurvantu vānarā bhartṛsatkriyām || 32 ||

tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadaihikam |

aṅgadaṃ parigṛhyā'śu tāraprabhṛtayastadā || 33 ||

krośantaḥ prayayussarve vānarā hatabāndhavāḥ |

tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryosya vaśānugāḥ || 34 ||

cukruśu rvīra vīreti bhūyaḥ krośanti tāḥ strīyaḥ |

tārāprabhṛtayassarvā vānaryo hariyūthapāḥ |

anujagmurhi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ || 35 ||

tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare |

vanāni girayaścaiva vikrośantīva sarvataḥ || 36 ||

puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte || 37 ||

citāṃ cakrussubahavo vānarāśśokakarśitāḥ |

avaropya tatasskandhācchibikāṃ vāhanocitāḥ |

tasthurekāntamāśritya sarve śokasamanvitāḥ || 38 ||

tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam || 39 ||

āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā |

hā vānara mahārāja hā nātha mama vatsala || 40 ||

hā mahārha mahābāho hā mama priya paśya mām |

janaṃ na paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam || 41 ||

prahṛṣṭamiva te vaktraṃ gatāsorapi mānada āstārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā || 42 ||

eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |

yena sma vidhavāssarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā vane || 43 ||

imāstāstava rājendra vānaryovallabhāssadā |

pādairvikṛṣṭa madhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase || 44 ||

taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ |

idānīṃ nekṣase kastātsugrīvaṃ plavageśvaram || 45 ||

ete hi sacivā rājaṃ stāraprabhṛtayastava |

puravāsī janaścāyaṃ parivāryāsate'nagha || 46 ||

visarjayaitān plavagānyathocitamarindama |

tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ || 47 ||

evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām |

utthāpayanti sma tadā vānaryaśśokakarśitāḥ || 48 ||

sugrīveṇa tatassārdhammaṅgadaḥ pitaraṃ rudan |

citāmāropayāmāsa śokenābhihatendriyaḥ || 49 ||

tato'gniṃ vidhivaddattvā so'pasavyaṃ cakāra ha |

pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ || 50 ||

saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṅgamāḥ |

ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śubhajalāṃ śivām || 51 ||

tataste sahitāstatra hyaṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ |

sugrīvatārāsahitāssiṣicurvāline jalam || 52 ||

sugrīveṇeva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |

samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat || 53 ||

tatastu taṃ vālinamagryapauruṣaṃ prakāśamikṣvākuvareṣuṇā hatam |

pradīpya dīptāgnisamaujasaṃ tadā salakṣmaṇaṃ rāmamupeyivānhariḥ || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcaviṃśassargaḥ ||