4.16 Kishkindhakanda - Shodasha Sargah

ॐ

4.16 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - ષોડશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।

તામેવં બ્રુવતીં તારાં તારાધિપનિભાનનામ્ ।

વાલી નિર્ભર્ત્સયામાસ વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

ગર્જતોઽસ્ય ચ સુસમ્ભ્રશ્ચ ભ્રાતુઃ શત્રોર્વિશેષતઃ ।

મર્ષયિષ્યામ્યહં કેન કારણેન વરાનને ॥ 2 ॥

અધર્ષિતાનાં શૂરાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્ ।

ધર્ષણામર્ષણં ભીરુ મરણાદતિરિચ્યતે ॥ 3 ॥

સોઢું ન ચ સમર્થોઽહં યુદ્ધકામસ્ય સંયુગે ।

સુગ્રીવસ્ય ચ સમ્રમ્ભં હીનગ્રીવસ્ય ગર્જતઃ ॥ 4 ॥

ન ચ કાર્યો વિષાદસ્તે રાઘવં પ્રતિ મત્કૃતે ।

ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ કથં પાપં કરિષ્યતિ ॥ 5 ॥

નિવર્તસ્વ સહ સ્ત્રીભિઃ કથં ભૂયોઽનુગચ્છસિ ।

સૌહૃદં દર્શિતં તારે મયિ ભક્તિઃ કૃતા ત્વયા ॥ 6 ॥

પ્રતિયોત્સ્યામ્યહં ગત્વા સુગ્રીવં જહિ સમ્ભ્રમમ્ ।

દર્પમાત્રં વિનેષ્યામિ ન ચ પ્રાણૈર્વિમોક્ષ્યતે ॥ 7 ॥

અહં હ્યાજૌસ્થિતસ્યાસ્ય કરિષ્યામિ યથેપ્સિતમ્ ।

વૃક્ષૈર્મુષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ પીડિતઃ પ્રતિયાસ્યતિ ॥ 8 ॥

ન મે ગર્વિતમાયસ્તં સહિષ્યતિ દુરાત્મવાન્ ।

કૃતં તારે સહાંયત્વં સૌહૃદં દર્શિતં મયિ ॥ 9 ॥

શાપિતાઽપિ મમ પ્રાણૈર્નિવર્તસ્વ જયેન ચ ।

અહં જિત્વા નિવર્તિષ્યે તમહં ભ્રાતરં રણે ॥ 10 ॥

તં તુ તારા પરિષ્વજ્ય વાલિનં પ્રિયવાદિની ।

ચકાર રુદતી મન્દં દક્ષિણા સા પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 11 ॥

તતઃ સ્વસ્ત્યયનં કૃત્વા મન્ત્રવિદ્વિજયૈષિણી ।

અન્તઃપુરં સહ સ્ત્રીભિઃ પ્રવિષ્ટા શોકમોહિતા ॥ 12 ॥

પ્રવિષ્ટાયાં તુ તારાયાં સહ સ્ત્રીભિસ્સ્વમાલયમ્ ।

નગરાન્નિર્યયૌ ક્રુદ્ધો મહાસર્પ ઇવ શ્વસન્ ॥ 13 ॥

સ નિશ્શ્વસ્ય મહાતેજા વાલી પરમરોષણઃ ।

સર્વતશ્ચારયન્ દૃષ્ટિં શત્રુદર્શનકાઙ્ક્ષયા ॥ 14 ॥

સ દદર્શ તતશ્શ્રીમાન્ સુગ્રીવં હેમપિઙ્ગલમ્ ।

સુસંવીતમવષ્ટબ્ધં દીપ્યમાનમિવાનલમ્ ॥ 15 ॥

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાવીર્યં સુગ્રીવં પર્યવસ્થિતમ્ ।

ગાઢં પરિદધે વાસો વાલી પરમરોષણઃ ॥ 16 ॥

સ વાલી ગાઢસંવીતો મુષ્ટિમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્ ।

સુગ્રીવમેવાભિમુખો યયૌ યોદ્ધું કૃતક્ષણઃ ॥ 17 ॥

શ્લિષ્ટં મુષ્ટિં સમુદ્યમ્ય સંરબ્ધતરમાગતઃ ।

સુગ્રીવોઽપિ સમુદ્દિશ્ય વાલિનં હેમમાલિનમ્ ॥ 18 ॥

તં વાલી ક્રોધતામ્રાક્ષસ્સુગ્રીવં રણપણ્ડિતમ્ ।

આપતન્તં મહાવેગમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 19 ॥

એષ મુષ્ટિર્મયાબદ્ધો ગાઢસ્સન્નિહિતાઙ્ગુલિઃ ।

મયા વેગવિમુક્તસ્તે પ્રાણાનાદાય યાસ્યતિ ॥ 20 ॥

એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવઃ ક્રુદ્ધો વાલિનમબ્રવીત્ ।

તવૈવ ચા હરન્પ્રાણાન્મુષ્ટિઃ પતતુ મૂર્ધનિ ॥ 21 ॥

તાડિતસ્તેન સઙ્કૃદ્ધસ્સમભિક્રમ્ય વેગિતઃ ।

અભવચ્છોણિતોદ્ગારી સોત્પીડ ઇવ પર્વતઃ ॥ 22 ॥

સુગ્રીવેણ તુ નિસ્સઙ્ગં સાલમુત્પાટ્ય તેજસા ।

ગાત્રેષ્વભિહતો વાલી વજ્રેણેવ મહાગિરિઃ ॥ 23 ॥

સ તુ વાલી પ્રચલિતસ્સાલતાડનવિહ્વલઃ ।

ગુરુભારસમાક્રાન્તો નૌ સાર્થ ઇવ સાગરે ॥ 24 ॥

તૌ ભીમબલવિક્રાન્તૌ સુપર્ણસમવેગિનૌ ।

પ્રવૃદ્ધૌ ઘોરવપુષૌ ચન્દ્રસૂર્યાવિવામ્બરે ।

પરસ્પરમમિત્રઘ્નૌ ચ્છિદ્રાન્વેષણતત્પરૌ ॥ 25 ॥

તતોઽવર્ધત વાલી તુ બલવીર્યસમન્વિતઃ ।

સૂર્યપુત્રો મહાવીર્યસ્સુગ્રીવઃ પરિહીયતે ॥ 26 ॥

વાલિના ભગ્નદર્પસ્તુ સુગ્રીવો મન્દવિક્રમઃ ।

વાલિનં પ્રતિ સામર્ષો દર્શયામાસ લાઘવમ્ ॥ 27 ॥

વૃક્ષૈઃ સ્સશાખૈ સ્સશિખૈર્વજ્રકોટિનિભૈર્નખૈઃ ॥ 28 ॥

મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પદ્ભિર્બાહુભિશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।

તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥ 29 ॥

તૌ શોણિતાક્તૌ યુધ્યેતાં વાનરૌ વનચારિણૌ ।

મેઘાવિવ મહાશબ્દૈ સ્તર્જમાનૌ પરસ્પરમ્ ॥ 30 ॥

હીયમાનમથોઽપશ્યત્સુગ્રીવં વાનરેશ્વરમ્ ।

વીક્ષમાણં દિશશ્ચૈવ રાઘવસ્સ મુહુર્મુહુઃ ॥ 31 ॥

તતો રામો મહાતેજા આર્તં દૃષ્ટ્વા હરીશ્વરમ્ ।

શરં ચ વીક્ષતે વીરો વાલિનો વધકારણાત્ ॥ 32 ॥

તતો ધનુષિ સન્ધાય શરમાશીવિષોપમમ્ ।

પુરયામાસ તચ્ચાપં કાલચક્રમિવાન્તકઃ ॥ 33 ॥

તસ્ય જ્યાતલઘોષેણ ત્રસ્તાઃ પત્રરથેશ્વરાઃ ।

પ્રદુદ્રુવુર્મૃગાશ્ચૈવ યુગાન્ત ઇવ મોહિતાઃ ॥ 34 ॥

મુક્તસ્તુ વજ્રનિર્ઘોષઃ પ્રદીપ્તાશનિસન્નિભઃ ।

રાઘવેણ મહાબાણો વાલિવક્ષસિ પાતિતઃ ॥ 35 ॥

તતસ્તેન મહાતેજા વીયૌટત્સિક્તઃ કપીશ્વરઃ ।

વેગેનાભિહતો વાલી નિપપાત મહીતલે ॥ 36 ॥

ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોદ્ધૂતઃ પૌર્ણમાસ્યાં મહીતલે ।

આશ્વયુક્સમયે માસિ ગતશ્રીકો વિચેતનઃ ॥ 37 ॥

નરોત્તમઃ કાલયુગાન્તકોપમં શરોત્તમં કાઞ્ચનરૂપ્યભુષિતમ્ ।

સસર્જ દીપ્તં તમમિત્રમર્દનં સધૂમમગ્નિં મુખતો યથા હરઃ ॥ 38 ॥

અથોક્ષિતશ્શોણિતતોયવિસ્રવૈ સ્સુપુષ્પિતાશોક ઇવાનિલોદ્ધતઃ ।

વિચેતનો વાસવસૂનુરાહવે વિભ્રંશિતેન્દ્રધ્વજવત્ક્ષિતિં ગતઃ ॥ 39 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |

vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||

garjato'sya ca susambhraśca bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |

marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 2 ||

adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |

dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 3 ||

soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |

sugrīvasya ca samrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4 ||

na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |

dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 5 ||

nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |

sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 6 ||

pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |

darpamātraṃ vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 7 ||

ahaṃ hyājausthitasyāsya kariṣyāmi yathepsitam |

vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati || 8 ||

na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān |

kṛtaṃ tāre sahāṃyatvaṃ sauhṛdaṃ darśitaṃ mayi || 9 ||

śāpitā'pi mama prāṇairnivartasva jayena ca |

ahaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe || 10 ||

taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |

cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 11 ||

tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravidvijayaiṣiṇī |

antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 12 ||

praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhissvamālayam |

nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 13 ||

sa niśśvasya mahātejā vālī paramaroṣaṇaḥ |

sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 14 ||

sa dadarśa tataśśrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |

susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 15 ||

sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |

gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 16 ||

sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |

sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 17 ||

śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |

sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 18 ||

taṃ vālī krodhatāmrākṣassugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |

āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 19 ||

eṣa muṣṭirmayābaddho gāḍhassannihitāṅguliḥ |

mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 20 ||

evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |

tavaiva cā haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 21 ||

tāḍitastena saṅkṛddhassamabhikramya vegitaḥ |

abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 22 ||

sugrīveṇa tu nissaṅgaṃ sālamutpāṭya tejasā |

gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 23 ||

sa tu vālī pracalitassālatāḍanavihvalaḥ |

gurubhārasamākrānto nau sārtha iva sāgare || 24 ||

tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |

pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare |

parasparamamitraghnau cchidrānveṣaṇatatparau || 25 ||

tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ |

sūryaputro mahāvīryassugrīvaḥ parihīyate || 26 ||

vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |

vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 27 ||

vṛkṣaiḥ ssaśākhai ssaśikhairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ || 28 ||

muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ |

tayoryuddhamabhūdghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 29 ||

tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau |

meghāviva mahāśabdai starjamānau parasparam || 30 ||

hīyamānamatho'paśyatsugrīvaṃ vānareśvaram |

vīkṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavassa muhurmuhuḥ || 31 ||

tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram |

śaraṃ ca vīkṣate vīro vālino vadhakāraṇāt || 32 ||

tato dhanuṣi sandhāya śaramāśīviṣopamam |

purayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ || 33 ||

tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |

pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ || 34 ||

muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisannibhaḥ |

rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 35 ||

tatastena mahātejā vīyauṭatsiktaḥ kapīśvaraḥ |

vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 36 ||

indradhvaja ivoddhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale |

āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ || 37 ||

narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ śarottamaṃ kāñcanarūpyabhuṣitam |

sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ || 38 ||

athokṣitaśśoṇitatoyavisravai ssupuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |

vicetano vāsavasūnurāhave vibhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||