3.47 Aranyakanda - Saptachatvarimsha Sargah

ॐ

3.47 અરણ્યકાણ્ડ - સપ્તચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

રાવણેન તુ વૈદેહી તદા પૃષ્ટા જિહીર્ષતા ।

પરિવ્રાજકરૂપેણ શશંસાત્માનમાત્મના ॥ 1 ॥

બ્રાહ્મણશ્ચાતિથિશ્ચાયમનુક્તો હિ શપેત મામ્ ।

ઇતિ ધ્યાત્વા મુહૂર્તં તુ સીતા વચનમબ્રવીત્ ॥ 2 ॥

દુહિતા જનકસ્યાહં મૈથિલસ્ય મહાત્મનઃ ।

સીતા નામ્નાસ્મિ ભદ્રં તે રામભાર્યા દ્વિજોત્તમ ॥ 3 ॥

ઉષિત્વા દ્વાદશ સમા ઇક્ષ્વાકુણાં નિવેશને ।

ભુઞ્જાના માનુષાન્ભોગાન્સર્વકામસમૃદ્ધિની ॥ 4 ॥

તતસ્ત્રયોદશે વર્ષે રાજામન્ત્રયત પ્રભુઃ ।

અભિષેચયિતું રામં સમેતો રાજમન્ત્રિભિઃ ॥ 5 ॥

તસ્મિન્સમ્ભ્રિયમાણે તુ રાઘવસ્યાભિષેચને ।

કૈકેયી નામ ભર્તારમાર્યા સા યાચતે વરમ્ ॥ 6 ॥

પ્રતિગૃહ્ય તુ કૈકેયી શ્વશુરં સુકૃતેન મે ।

મમ પ્રવ્રાજનં ભર્તુર્ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥ 7 ॥

દ્વાવયાચત ભર્તારં સત્યસન્ધં નૃપોત્તમમ્ ।

નાદ્ય ભોક્ષ્યે ન ચ સ્વપ્સ્યે ન પાસ્યેચ કથઞ્ચન ॥ 8 ॥

એષ મે જીવિતસ્યાન્તો રામો યદ્યભિષિચ્યતે ।

ઇતિ બ્રુવાણાં કૈકેયીં શ્વશુરો મે સ માનદઃ ॥ 9 ॥

અયાચતાર્થૈરન્વર્થૈર્ન ચ યાઞ્ચાં ચકાર સા ।

મમ ભર્તામહાતેજા વયસા પઞ્ચવિંશકઃ ॥ 10 ॥

અષ્ટાદશ હિ વર્ષાણિ મમ જન્મનિ ગણ્યતે ।

રામેતિ પ્રથિતો લોકે ગુણવાન્સત્યવાન્શુચિઃ ॥ 11 ॥

વિશાલાક્ષો મહાબાહુસ્સર્વભૂતહિતે રતઃ ।

કામાર્તસ્તુ મહાતેજાઃ પિતા દશરથસ્સ્વયમ્ ॥ 12 ॥

કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં તં રામં નાભ્યષેચયત્ ।

અભિષેકાય તુ પિતુસ્સમીપં રામમાગતમ્ ॥ 13 ॥

કૈકેયી મમ ભર્તારમિત્યુવાચ ધૃતં વચઃ ।

તવ પિત્રા સમાજ્ઞપ્તં મમેદં શૃણુ રાઘવ ॥ 14 ॥

ભરતાય પ્રદાતવ્યમિદં રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।

ત્વયા હિ ખલુ વસ્તવ્યં નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ॥ 15 ॥

વને પ્રવ્રજ કાકુત્સ્થ પિતરં મોચયાનૃતાન્ ।

તથેત્યુક્ત્વા ચ તાં રામઃ કૈકેયીમકુતોભયઃ ॥ 16 ॥

ચકાર તદ્વચસ્તસ્યા મમ ભર્તા દૃઢવ્રતઃ ।

દદ્યાન્ન પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સત્યં બ્રૂયાન્ન ચાનૃતમ્ ॥ 17 ॥

એતદ્બ્રાહ્મણ રામસ્ય ધ્રૃવં વ્રતમનુત્તમમ્ ।

તસ્ય ભ્રાતા તુ દ્વૈમાત્રો લક્ષ્મણો નામ વીર્યવાન્ ॥ 18 ॥

રામસ્ય પુરુષવ્યાઘ્રસ્સહાયસ્સમરેરિહા ।

સ ભ્રાતા લક્ષ્મણો નામ ધર્મચારી દૃઢવ્રતઃ ॥ 19 ॥

અન્વગચ્છદ્દનુષ્પાણિઃ પ્રવ્રજન્તં મયા સહ ।

જટી તાપસરૂપેણ મયા સહ સહાનુજઃ ॥ 20 ॥

પ્રવિષ્ટો દણ્ડકારણ્યં ધર્મનિત્યો જિતેન્દ્રિયઃ ।

તે વયં પ્રચ્યુતા રાજ્યાત્કૈકેય્યાસ્તુ કૃતે ત્રયઃ ॥ 21 ॥

વિચરામો દ્વિજશ્રેષ્ઠ વનં ગમ્ભીરમોજસા ।

સમાશ્વસ મુહૂર્તં તુ શક્યં વસ્તુમિહ ત્વયા ॥ 22 ॥

આગમિષ્યતિ મે ભર્તા વન્યમાદાય પુષ્કલમ્ ।

રુરૂન્ગોધા ન્વરાહાંશ્ચ હત્વાઽદાયાઽમિષાન્બહૂન્ ॥ 23 ॥

સ ત્વં નામ ચ ગોત્રઞ્ચ કુલં ચાચક્ષ્વ તત્ત્વતઃ ।

એકશ્ચ દણ્ડકારણ્યે કિમર્થં ચરસિ દ્વિજ ॥ 24 ॥

એવં બૃવન્ત્યાં સીતાયાં રામપત્ન્યાં મહાબલઃ ।

પ્રત્યુવાચોત્તરં તીવ્રં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ॥ 25 ॥

યેન વિત્રાસિતા લોકાસ્સદેવાસુરપન્નગાઃ ।

અહં તુ રાવણો નામ સીતે રક્ષોગણેશ્વરઃ ॥ 26 ॥

ત્વાં તુ કાઞ્ચનવર્ણાભાં દૃષ્ટ્વા કૌશેયવાસિનીમ્ ।

રતિં સ્વકેષુ દારેષુ નાધિગચ્છામ્યનિન્દિતે ॥ 27 ॥

બહ્વીનામુત્તમસ્ત્રીણામાહૃતાનામિતસ્તતઃ ।

સર્વાસામેવ ભદ્રં તે મમાગ્રમહિષી ભવ ॥ 28 ॥

લઙ્કાનામ સમુદ્રસ્ય મમ મધ્યે મહાપુરી ।

સાગરેણ પરિક્ષિસ્તા નિવિષ્ટા નગમૂર્ધનિ ॥ 29 ॥

તત્ર સીતે મયા સાર્ધં વનેષુ વિહરિષ્યસિ ।

ન ચાસ્યારણ્યવાસસ્ય સ્પૃહયિષ્યસિ ભામિનિ ॥ 30 ॥

પઞ્ચ દાસ્યસ્સહસ્રાણિ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।

સીતે પરિચરિષ્યન્તિ ભાર્યા ભવસિ મે યદિ ॥ 31 ॥

રાવણેનૈવમુક્તા તુ કુપિતા જનકાત્મજા ।

પ્રત્યુવાચાનવદ્યાઙ્ગી તમનાદૃત્ય રાક્ષસમ્ ॥ 32 ॥

મહાગિરિમિવાકમ્પ્યં મહેન્દ્રસદૃશં પતિમ્ ।

મહોદધિમિવાક્ષોભ્યમહં રામમનુવ્રતા ॥ 33 ॥

સર્વલક્ષણસમ્પન્નં ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલમ્ ।

સત્યસન્ધં મહાભાગમહં રામમનુવ્રતા ॥ 34 ॥

મહાબાહું મહોરસ્કં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્ ।

નૃસિંહં સિંહસઙ્કાશમહં રામમનુવ્રતા ॥ 35 ॥

પૂર્ણચન્દ્રાનનં રામં રાજવત્સં જિતેન્દ્રિયમ્ ।

પૃથુકીર્તિં મહાત્માનમહં રામમનુવ્રતા ॥ 36 ॥

ત્વં પુનર્જમ્બુકસ્સિંહીં મામિચ્છસિ સુદુર્લભામ્ ।

નાહં શક્યા ત્વયા સ્પ્રષ્ટુમાદિત્યસ્ય પ્રભા યથા ॥ 37 ॥

પાદપાન્કાઞ્ચનાન્નૂનં બહૂન્પશ્યસિ મન્દભાક્ ।

રાઘપસ્ય પ્રિયાં ભાર્યાં યસ્ત્વમિચ્છસિ રાવણ ॥ 38 ॥

ક્ષુધિતસ્ય હિ સિંહસ્ય મૃગશત્રોસ્તરસ્વિનઃ ।

આશીવિષસ્ય મુખાદ્દંષ્ટ્રામાદાતુમિચ્છસિ ॥ 39 ॥

મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠં પાણિના હર્તુમિચ્છસિ ।

કાલકૂટં વિષં પીત્વા સ્વસ્તિમાન્ગન્તુમિચ્છસિ ॥ 40 ॥

અક્ષિ સૂચ્યા પ્રમૃજસિ જિહ્વયા લેક્ષિ ચ ક્ષુરમ્ ।

રાઘવસ્ય પ્રિયાં ભાર્યાં યોઽધિગન્તું ત્વમિચ્છસિ ॥ 41 ॥

અવસજ્ય શિલાં કણ્ઠે સમુદ્રં તર્તુમિચ્છસિ ।

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચોભૌ પાણિભ્યાં હર્તુમિચ્છસિ ॥ 42 ॥

યો રામસ્ય પ્રિયાં ભાર્યાં પ્રધર્ષયિતુમિચ્છસિ ।

અગ્નિં પ્રજ્વલિતં દૃષ્ટ્વા વસ્ત્રેણાહર્તુમિચ્છસિ ॥ 43 ॥

કાલ્યાણવૃત્તાં રામસ્ય યો ભાર્યાંહર્તુમિચ્છસિ ।

અયોમુખાનાં શૂલાનામગ્રે ચરિતુમિચ્છસિ ॥ 44 ॥

રામસ્ય સદૃશીં ભાર્યાં યોઽધિગન્તું ત્વમિચ્છસિ ।

યદન્તરં સિંહશૃગાલયોર્વને યદન્તરં સ્યન્દિનિકા સમુદ્રયોઃ ।

સુરાગ્ર્ય સૌવીરકયોર્યદન્તરં તદન્તરં વૈ તવ રાઘવસ્ય ચ ॥ 45 ॥

યદન્તરં કાઞ્ચનસીસલોહયોર્યદન્તરં ચન્દનવારિપઙ્કયોઃ ।

યદન્તરં હસ્તિબિડાલયોર્વને તદન્તરં દાશરથેસ્તવૈવ ચ ॥ 46 ॥

યદન્તરં વાયસવૈનતેયયોર્યદન્તરં મદ્ગુમયૂરયોરપિ ।

યદન્તરં સારસગૃધ્રયોર્વને તદન્તરં દાશરથેસ્તવૈવ ચ ॥ 47 ॥

તસ્મિન્સહસ્રાક્ષસમપ્રભાવે રામે સ્થિતે કાર્મુકબાણપાણૌ ।

હૃતાપિ તેહં ન જરાં ગમિષ્યે વજ્રં યથા મક્ષિકયાવગીર્ણમ્ ॥ 48 ॥

ઇતીવ તદ્વાક્યમદુષ્ટભાવા સુદુષ્ટમુક્ત્વા રજનીચરં તમ્ ।

ગાત્રપ્રકમ્પાદ્વ્યથિતા બભૂવ વાતોદ્ધતા સા કદલીવ તન્વી ॥ 49 ॥

તાં વેપમાનામુપલક્ષ્ય સીતાં સ રાવણો મૃત્યુસમપ્રભાવઃ ।

કુલં બલં નામ ચ કર્મ ચાત્મનઃ સમાચચક્ષે ભયકારણાર્થમ્ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha saptacatvāriṃśassargaḥ |

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣatā |

parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā || 1 ||

brāhmaṇaścātithiścāyamanukto hi śapeta mām |

iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt || 2 ||

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |

sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama || 3 ||

uṣitvā dvādaśa samā ikṣvākuṇāṃ niveśane |

bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 4 ||

tatastrayodaśe varṣe rājāmantrayata prabhuḥ |

abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ || 5 ||

tasminsambhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |

kaikeyī nāma bhartāramāryā sā yācate varam || 6 ||

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |

mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam || 7 ||

dvāvayācata bhartāraṃ satyasandhaṃ nṛpottamam |

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsyeca kathañcana || 8 ||

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate |

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ || 9 ||

ayācatārthairanvarthairna ca yāñcāṃ cakāra sā |

mama bhartāmahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ || 10 ||

aṣṭādaśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate |

rāmeti prathito loke guṇavānsatyavānśuciḥ || 11 ||

viśālākṣo mahābāhussarvabhūtahite rataḥ |

kāmārtastu mahātejāḥ pitā daśarathassvayam || 12 ||

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ taṃ rāmaṃ nābhyaṣecayat |

abhiṣekāya tu pitussamīpaṃ rāmamāgatam || 13 ||

kaikeyī mama bhartāramityuvāca dhṛtaṃ vacaḥ |

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava || 14 ||

bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam |

tvayā hi khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca || 15 ||

vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtān |

tathetyuktvā ca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ || 16 ||

cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ |

dadyānna pratigṛhṇīyātsatyaṃ brūyānna cānṛtam || 17 ||

etadbrāhmaṇa rāmasya dhrṛvaṃ vratamanuttamam |

tasya bhrātā tu dvaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān || 18 ||

rāmasya puruṣavyāghrassahāyassamarerihā |

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ || 19 ||

anvagacchaddanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha |

jaṭī tāpasarūpeṇa mayā saha sahānujaḥ || 20 ||

praviṣṭo daṇḍakāraṇyaṃ dharmanityo jitendriyaḥ |

te vayaṃ pracyutā rājyātkaikeyyāstu kṛte trayaḥ || 21 ||

vicarāmo dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā |

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā || 22 ||

āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam |

rurūngodhā nvarāhāṃśca hatvā'dāyā'miṣānbahūn || 23 ||

sa tvaṃ nāma ca gotrañca kulaṃ cācakṣva tattvataḥ |

ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija || 24 ||

evaṃ bṛvantyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |

pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 25 ||

yena vitrāsitā lokāssadevāsurapannagāḥ |

ahaṃ tu rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ || 26 ||

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |

ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite || 27 ||

bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |

sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava || 28 ||

laṅkānāma samudrasya mama madhye mahāpurī |

sāgareṇa parikṣistā niviṣṭā nagamūrdhani || 29 ||

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vihariṣyasi |

na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini || 30 ||

pañca dāsyassahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |

sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi || 31 ||

rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |

pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasam || 32 ||

mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |

mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā || 33 ||

sarvalakṣaṇasampannaṃ nyagrodhaparimaṇḍalam |

satyasandhaṃ mahābhāgamahaṃ rāmamanuvratā || 34 ||

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |

nṛsiṃhaṃ siṃhasaṅkāśamahaṃ rāmamanuvratā || 35 ||

pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ rājavatsaṃ jitendriyam |

pṛthukīrtiṃ mahātmānamahaṃ rāmamanuvratā || 36 ||

tvaṃ punarjambukassiṃhīṃ māmicchasi sudurlabhām |

nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā || 37 ||

pādapānkāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk |

rāghapasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa || 38 ||

kṣudhitasya hi siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |

āśīviṣasya mukhāddaṃṣṭrāmādātumicchasi || 39 ||

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |

kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimāngantumicchasi || 40 ||

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā lekṣi ca kṣuram |

rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi || 41 ||

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |

sūryācandramasau cobhau pāṇibhyāṃ hartumicchasi || 42 ||

yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi |

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi || 43 ||

kālyāṇavṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃhartumicchasi |

ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi || 44 ||

rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi |

yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandinikā samudrayoḥ |

surāgrya sauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ vai tava rāghavasya ca || 45 ||

yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |

yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 46 ||

yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi |

yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 47 ||

tasminsahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |

hṛtāpi tehaṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam || 48 ||

itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā suduṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |

gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī || 49 ||

tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |

kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||