3.45 Aranyakanda - Panchachatvarimsha Sargah

ॐ

3.45 અરણ્યકાણ્ડ - પઞ્ચચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

આર્તસ્વરં તુ તં ભર્તુર્વિજ્ઞાય સદૃશં વને ।

ઉવાચ લક્ષ્મણં સીતા ગચ્છ જીનીહિ રાઘવમ્ ॥ 1 ॥

ન હિ મે હૃદયં સ્થાને જીવિતં વાઽવતિષ્ઠતિ ।

ક્રોશતઃ પરમાર્તસ્ય શ્રુતશ્શબ્દો મયા ભૃશમ્ ॥ 2 ॥

આક્રન્દમાનં તુ વને ભ્રાતરં ત્રાતુમર્હસિ ।

તં ક્ષિપ્રમભિધાવ ત્વં ભ્રાતરં શરણૈષિણમ્ ॥ 3 ॥

રક્ષસાં વશમાપન્નં સિંહાનામિવ ગોવૃષમ્ ।

ન જગામ તથોક્તસ્તુ ભ્રાતુરાજ્ઞાય શાસનમ્ ॥ 4 ॥

તમુવાચ તતસ્તત્ર કુપિતા જનકાત્મજા ।

સૌમિત્રે મિત્રરૂપેણ ભ્રાતુસ્ત્વમસિ શત્રુવત્ ॥ 5 ॥

યસ્ત્વમસ્યામવસ્થાયાં ભ્રાતરં નાભિપત્સ્યસે ।

ઇચ્છસિ ત્વં વિનશ્યન્તં રામં લક્ષ્મણ મત્કૃતે ॥ 6 ॥

લોભાત્ત્વં મત્કૃતે નૂનં નાનુગચ્છસિ રાઘવમ્ ।

વ્યસનં તે પ્રિયં મન્યે સ્નેહો ભ્રાતરિનાસ્તિતે ॥ 7 ॥

તેન તિષ્ઠસિ વિશ્રબ્ધન્તમપશ્યન્મહાદ્યુતિમ્ ।

કિં હિ સંશયમાપન્ને તસ્મિન્નિહ મયા ભવેત્ ॥ 8 ॥

કર્તવ્યમિહ તિષ્ઠન્ત્યા યત્પ્રધાનસ્ત્વમાગતઃ ।

ઇતિ બ્રુવાણાં વૈદેહીં બાષ્પશોકપરિપ્લુતામ્ ॥ 9 ॥

અબ્રવીલ્લક્ષ્મણસ્ત્રસ્તાં સીતાં મૃગવધૂમિવ ।

પન્નગાસુરગન્ધર્વદેવમાનુષરાક્ષસૈઃ ॥ 10 ॥

અશક્યસ્તવ વૈદેહિ ભર્તા જેતું ન સંશયઃ ।

દેવિ દેવમનુષ્યેષુ ગન્ધર્વેષુ પતત્રિષુ ॥ 11 ॥

રાક્ષસેષુ પિશાચેષુ કિન્નરેષુ મૃગેષુ ચ ।

દાનવેષુ ચ ઘોરેષુ સ ન વિદ્યેત શોભને ॥ 12 ॥

યો રામં પ્રતિયુધ્યેત સમરે વાસવોપમમ્ ।

અવધ્યસ્સમરે રામો નૈવં ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥ 13 ॥

ન ત્વામસ્મિન્વને હાતુમુત્સહે રાઘવં વિના ।

અનિવાર્યં બલં તસ્ય બલૈર્બલવતામપિ ॥ 14 ॥

ત્રિભિર્લોકૈસ્સમુદ્યુક્તૈસ્સેશ્વરૈરપિ સામરૈઃ ।

હૃદયં નિર્વૃતં તેઽસ્તુસન્તાપસ્ત્યજ્યતામયમ્ ॥ 15 ॥

આગમિષ્યતિ તે ભર્તા શ્રીઘ્રં હત્વા મૃગોત્તમમ્ ।

ન ચ તસ્ય સ્વરો વ્યક્તં માયયા કેન ચિત્કૃતઃ ।

ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યા માયા સા તસ્ય રક્ષસઃ ॥ 16 ॥

ન્યાસભૂતાસિ વૈદેહિ ન્યસ્તા મયિ મહાત્મના ॥ 17 ॥

રામેણ ત્વં વરારોહે ન ત્વાં ત્યક્તુમિહોત્સહે ।

કૃતવૈરાશ્ચ વૈદેહિ વયમેતૈર્નિશાચરૈઃ ॥ 18 ॥

ખરસ્ય નિધનાદેવ જનસ્થાનવધં પ્રતિ ।

રાક્ષસા વિવિધા વાચો વિસૃજન્તિ મહાવને ॥ 19 ॥

હિંસાવિહારા વૈદેહિ ન ચિન્તયિતુમર્હસિ ।

લક્ષ્મણેનૈવમુક્તા સા ક્રુદ્ધા સંરક્તલોચના ॥ 20 ॥

અબ્રવીત્પરુષં વાક્યં લક્ષ્મણં સત્યવાદિનમ્ ।

અનાર્યાકરણારમ્ભ નૃશંસ કુલપાંસન ॥ 21 ॥

અહં તવ પ્રિયં મન્યે રામસ્ય વ્યસનં મહત્ ।

રામસ્ય વ્યસનં દૃષ્ટ્વા તેનૈતાનિ પ્રભાષસે ॥ 22 ॥

નૈતચ્ચિત્રં સપત્નેષુ પાપં લક્ષ્મણ યદ્ભવેત્ ।

ત્વદ્વિધેષુ નૃશંસેષુ નિત્યં પ્રચ્છન્નચારિષુ ॥ 23 ॥

સુદુષ્ટસ્ત્વં વને રામમેકમેકોઽનુગચ્છસિ ।

મમ હેતોઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પ્રયુક્તોભરતેન વા ॥ 24 ॥

તન્નસિધ્યતિ સૌમિત્રે તવ વા ભરતસ્ય વા ।

કથમિન્દીવરશ્યામં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્ ॥ 25 ॥

ઉપસંશ્રિત્ય ભર્તારં કામયેયં પૃથગ્જનમ્ ।

સમક્ષં તવ સૌમિત્રે પ્રાણાંસ્ત્યક્ષે ન સંશયઃ ।

રામં વિના ક્ષણમપિ ન હિ જીવામિ ભૂતલે ॥ 26 ॥

ઇત્યુક્તઃ પરુષં વાક્યં સીતયા રોમહર્ષણમ્ ॥ 27 ॥

અબ્રવીલ્લક્ષ્મણસ્સીતાં પ્રાઞ્જલિર્વિજિતેન્દ્રિયઃ ।

ઉત્તરં નોત્સહે વક્તું દૈવતં ભવતી મમ ॥ 28 ॥

વાક્યમપ્રતિરૂપં તુ ન ચિત્રં સ્ત્રીષુ મૈથિલિ ।

સ્વભાવસ્ત્વેષ નારીણામેવં લોકેષુ દૃશ્યતે ॥ 29 ॥

વિમુક્તધર્માશ્ચપલાસ્તીક્ષ્ણા ભેદકરાઃ સ્ત્રિયઃ ।

ન સહે હીદૃશં વાક્યં વૈદેહિ જનકાત્મજે ॥ 30 ॥

શ્રોત્રયોરુભયોર્મેદ્ય તપ્તનારાચસન્નિભમ્ ।

ઉપશૃણ્વન્તુ મે સર્વે સાક્ષિભૂતા વનેચરાઃ ॥ 31 ॥

ન્યાયવાદી યથાન્યાયમુક્તોઽહં પરુષં ત્વયા ।

ધિક્ત્વામદ્ય પ્રણશ્ય ત્વં યન્મામેવં વિશઙ્કસે ।

સ્ત્રીત્વલદુષ્ટં સ્વભાવેન ગુરુવાક્યે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 32 ॥

ગમિષ્યે યત્ર કાકુત્સ્થ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ વરાનને ॥ 33 ॥

રક્ષન્તુ ત્વાં વિશાલાક્ષિ સમગ્રા વનદેવતાઃ ।

નિમિત્તાનિ ચ ઘોરાણિ યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ મે ॥ 34 ॥

અપિ ત્વાં સહ રામેણ પશ્યેયં પુનરાગતઃ ।

ન વેત્યેતન્ન જાનામિ વૈદેહિ જનકાત્મજે ॥ 35 ॥

લક્ષ્મણેનૈવમુક્તા સા રુદન્તી જનકાત્મજા ।

પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં તીવ્રં બાષ્પપરિપ્લુતા ॥ 36 ॥

ગોદાવરીં પ્રવેક્ષ્યામિ વિના રામેણ લક્ષ્મણ ।

અબન્ધિષ્યેઽથવા ત્યક્ષ્યે વિષમે દેહમાત્મનઃ ॥ 37 ॥

પિબામ્યહં વિષં તીક્ષ્ણં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ।

ન ત્વહં રાઘવાદન્યં પદાપિ પુરુષં સ્પૃશે ॥ 38 ॥

ઇતિ લક્ષ્મણમાક્રુશ્ય સીતા દુઃખસમન્વિતા ।

પાણિભ્યાં રુદતી દુઃખાદુદરં પ્રજઘાન હ ॥ 39 ॥

તામાર્તરૂપાં વિમના રુદન્તીં સૌમિત્રિરાલોક્ય વિશાલનેત્રામ્ ।

આશ્વાસયામાસ ન ચૈવ ભર્તુ સ્તં ભ્રાતરઙ્કિઞ્ચિદુવાચ સીતા ॥ 40 ॥

તતસ્તુ સીતામભિવાદ્ય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિઃ કિઞ્ચિદભિપ્રણમ્ય ચ ।

અન્વીક્ષમાણો બહુશશ્ચ મૈથિલીં જગામ રામસ્ય સમીપમાત્મવાન્ ॥ 41 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |

ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |

uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jīnīhi rāghavam || 1 ||

na hi me hṛdayaṃ sthāne jīvitaṃ vā'vatiṣṭhati |

krośataḥ paramārtasya śrutaśśabdo mayā bhṛśam || 2 ||

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |

taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3 ||

rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |

na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 4 ||

tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |

saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 5 ||

yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipatsyase |

icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 6 ||

lobhāttvaṃ matkṛte nūnaṃ nānugacchasi rāghavam |

vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātarināstite || 7 ||

tena tiṣṭhasi viśrabdhantamapaśyanmahādyutim |

kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet || 8 ||

kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ |

iti bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām || 9 ||

abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva |

pannagāsuragandharvadevamānuṣarākṣasaiḥ || 10 ||

aśakyastava vaidehi bhartā jetuṃ na saṃśayaḥ |

devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu || 11 ||

rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |

dānaveṣu ca ghoreṣu sa na vidyeta śobhane || 12 ||

yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam |

avadhyassamare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 13 ||

na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā |

anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi || 14 ||

tribhirlokaissamudyuktaisseśvarairapi sāmaraiḥ |

hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stusantāpastyajyatāmayam || 15 ||

āgamiṣyati te bhartā śrīghraṃ hatvā mṛgottamam |

na ca tasya svaro vyaktaṃ māyayā kena citkṛtaḥ |

gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 16 ||

nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā || 17 ||

rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe |

kṛtavairāśca vaidehi vayametairniśācaraiḥ || 18 ||

kharasya nidhanādeva janasthānavadhaṃ prati |

rākṣasā vividhā vāco visṛjanti mahāvane || 19 ||

hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi |

lakṣmaṇenaivamuktā sā kruddhā saṃraktalocanā || 20 ||

abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam |

anāryākaraṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana || 21 ||

ahaṃ tava priyaṃ manye rāmasya vyasanaṃ mahat |

rāmasya vyasanaṃ dṛṣṭvā tenaitāni prabhāṣase || 22 ||

naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |

tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 23 ||

suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |

mama hetoḥ praticchannaḥ prayuktobharatena vā || 24 ||

tannasidhyati saumitre tava vā bharatasya vā |

kathamindīvaraśyāmaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 25 ||

upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam |

samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣe na saṃśayaḥ |

rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 26 ||

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam || 27 ||

abravīllakṣmaṇassītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ |

uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama || 28 ||

vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili |

svabhāvastveṣa nārīṇāmevaṃ lokeṣu dṛśyate || 29 ||

vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |

na sahe hīdṛśaṃ vākyaṃ vaidehi janakātmaje || 30 ||

śrotrayorubhayormedya taptanārācasannibham |

upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ || 31 ||

nyāyavādī yathānyāyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā |

dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |

strītvaladuṣṭaṃ svabhāvena guruvākye vyavasthitam || 32 ||

gamiṣye yatra kākutstha svasti te'stu varānane || 33 ||

rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ |

nimittāni ca ghorāṇi yāni prādurbhavanti me || 34 ||

api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ |

na vetyetanna jānāmi vaidehi janakātmaje || 35 ||

lakṣmaṇenaivamuktā sā rudantī janakātmajā |

pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 36 ||

godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |

abandhiṣye'thavā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 37 ||

pibāmyahaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |

na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 38 ||

iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |

pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 39 ||

tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |

āśvāsayāmāsa na caiva bhartu staṃ bhrātaraṅkiñciduvāca sītā || 40 ||

tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiñcidabhipraṇamya ca |

anvīkṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||