3.42 Aranyakanda - Dvichatvarimsha Sargah

ॐ

3.42 અરણ્યકાણ્ડ - દ્વિચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

એવમુક્ત્વા તુ વચનં મારીચો રાવણં તતઃ ।

ગચ્છાવેત્યબ્રવીદ્દીનો ભયાદ્રાત્રિઞ્ચરપ્રભોઃ ॥ 1 ॥

દૃષ્ટશ્ચાહં પુનસ્તેન શરચાપાસિધારિણા ।

મદ્વધોદ્યતશસ્ત્રેઽણ વિનષ્ટં જીવિતં ચ મે ॥ 2 ॥

ન હિ રામં પરાક્રમ્ય જીવન્પ્રતિનિવર્તતે ।

વર્તતે પ્રતિરૂપોઽસૌ યમદણ્ડહતસ્ય તે ॥ 3 ॥

કિં નુ શક્યં મયા કર્તુમેવં ત્વયિ દુરાત્મનિ ।

એષ ગચ્છામ્યહં તાત સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ નિશાચર ॥ 4 ॥

પ્રહૃષ્ટસ્ત્વભવત્તેન વચનેન સ રાવણઃ ।

પરિષ્વજ્ય સુસંશ્લિષ્ટમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥

એતચ્છૌણ્ડીર્યયુક્તં તે મચ્છન્દવશવર્તિનઃ ।

ઇદાનીમસિ મારીચઃ પૂર્વમન્યો નિશાચરઃ ॥ 6 ॥

આરુહ્યતામયં શીઘ્રં રથો રત્નવિભૂષિતઃ ।

મયા સહ તથા યુક્તઃ પિશાચવદનૈઃ ખરૈઃ ॥ 7 ॥

પ્રલોભયિત્વા વૈદેહીં યથેષ્ટં ગન્તુમર્હસિ ।

તાં શૂન્યે પ્રસભં સીતામાનયિષ્યામિ મૈથિલીમ્ ॥ 8 ॥

તતો રાવણમારીચૌ વિમાનમિવ તં રથમ્ ।

આરુહ્ય યયતુશ્શીઘ્રં તસ્માદાશ્રમમણ્ડલાત્ ॥ 9 ॥

તથૈવ તત્ર પશ્યન્તૌ પત્તનાનિ વનાનિ ચ ।

ગીરીંશ્ચ સરિતસ્સર્વા રાષ્ટ્રાણિ નગરાણિ ચ ॥ 10 ॥

સમેત્ય દણ્ડકારણ્યં રાઘવસ્યાશ્રમં તતઃ ।

દદર્શ સહ મારીચો રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ॥ 11 ॥

અવતીર્ય રથાત્તસ્માત્તતઃ કાઞ્ચનભૂષણાત્ ।

હસ્તે ગૃહીત્વા મારીચં રાવણો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 12 ॥

એતદાશ્રમપદં દૃશ્યતે કદલીવૃતમ્ ।

ક્રિયતાં તત્સખે શીઘ્રં યદર્થં વયમાગતાઃ ॥ 13 ॥

સ રાવણવચશ્શ્રુત્વા મારીચો રાક્ષસસ્તદા ।

મૃગો ભૂત્વાઽશ્રમદ્વારિ રામસ્ય વિચચાર હ ॥ 14 ॥

સ તુ તદ્રૂપમાસ્થાય મહદદ્ભુતદર્શનમ્ ।

મણિપ્રવરશૃઙ્ગાગ્રસ્સિતાસિતમુખાકૃતિઃ ॥ 15 ॥

રક્તપદ્મોત્પલમુખ ઇન્દ્રનીલોત્પલશ્રવાઃ ।

કિઞ્ચિદભ્યુન્નતગ્રીવ ઇન્દ્રનીલદલાધરઃ ॥ 16 ॥

કુન્દેન્દુવજ્રસઙ્કાશમુદરં ચાસ્ય ભાસ્વરમ્ ।

મધૂકનિભપાર્શ્વશ્ચ પદ્મકિઞ્જલ્કસન્નિભઃ ॥ 17 ॥

વૈડૂર્યસઙ્કાશખુરસ્તનુજઙ્ઘસ્સુસંહતઃ ।

ઇન્દ્રાયુધસવર્ણેન પુચ્છેનોર્ધ્વં વિરાજતા ॥ 18 ॥

મનોહરસ્સ્નિગ્ધવર્ણો રત્નૈર્નાનાવિધૈર્વૃતઃ ।

ક્ષણેન રાક્ષસો જાતો મૃગઃ પરમશોભનઃ ॥ 19 ॥

વનં પ્રજ્વલયન્રમ્યં રામાશ્રમપદં ચ તત્ ।

મનોહરં દર્શનીયં રૂપં કૃત્વા સ રાક્ષસઃ ॥ 20 ॥

પ્રલોભનાર્થં વૈદેહ્યા નાનાધાતુવિચિત્રિતમ્ ।

વિચરન્ગચ્છતે તસ્માચ્છાદ્વલાનિ સમન્તતઃ ॥ 21 ॥

રૂપ્યૈર્બિન્દુશતૈશ્ચિત્રો ભૂત્વા સ પ્રિયદર્શનઃ ।

વિટપીનાં કિસલયાન્ભઙ્ત્ક્વાઽદન્વિચચાર હ ॥ 22 ॥

કદલીગૃહકં ગત્વા કર્ણિકારાનિતસ્તતઃ ।

સમાશ્રયન્મન્દગતિસ્સીતાસન્દર્શનં તથા ॥ 23 ॥

રાજીવચિત્રપૃષ્ઠસ્સ વિરરાજ મહામૃગઃ ।

રામાશ્રમપદાભ્યાશે વિચચાર યથાસુખમ્ ॥ 24 ॥

પુનર્ગત્વા નિવૃત્તશ્ચ વિચચાર મૃગોત્તમઃ ।

ગત્વા મુહૂર્તં ત્વરયા પુનઃ પ્રતિનિવર્તતે ॥ 25 ॥

વિક્રીડંશ્ચ ક્વચિદ્ભૂમૌ પુનરેવ નિષીદતિ ।

આશ્રમદ્વારમાગમ્ય મૃગયૂથાનિ ગચ્છતિ ॥ 26 ॥

મૃગયૂથૈરનુગતઃ પુનરેવ નિવર્તતે ।

સીતાદર્શનમાકાઙ્ક્ષન્રાક્ષસો મૃગતાં ગતઃ ॥ 27 ॥

પરિભ્રમતિ ચિત્રાણિ મણ્ડલાનિ વિનિષ્પતન્ ।

સમુદ્વીક્ષ્ય ચ તે સર્વે મૃગા હ્યન્યે વનેચરાઃ ॥ 28 ॥

ઉપાગમ્ય સમાઘ્રાય વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ।

રાક્ષસસ્સોઽપિ તાન્વન્યાન્મૃગાન્મૃગવધે રતઃ ॥ 29 ॥

પ્રચ્છાદનાર્થં ભાવસ્ય ન ભક્ષયતિ સંસ્પૃશન્ ।

તસ્મિન્નેવ તતઃ કાલે વૈદેહી શુભલોચના ॥ 30 ॥

કુસુમાવચયવ્યગ્રા પાદપાનભ્યવર્તત ।

કર્ણિકારાનશોકાંશ્ચ ચૂતાંશ્ચ મદિરેક્ષણા ॥ 31 ॥

કુસુમાન્યવચિન્વન્તી ચચાર રુચિરાનના ।

અનર્હાઽરણ્યવાસસ્ય સા તં રત્નમયં મૃગમ્ ॥ 32 ॥

મુક્તામણિ વિચિત્રાઙ્ગં દદર્શ પરમાઙ્ગના ।

સા તં રુચિરદન્તોષ્ઠી રૂપ્યધાતુતનૂરુહમ્ ॥ 33 ॥

વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના સસ્નેહં સમુદૈક્ષત ।

સ ચ તાં રામદયિતાં પશ્યન્માયામયો મૃગઃ ॥ 34 ॥

વિચચાર પુનશ્ચિત્રં દીપયન્નિવ તદ્વનમ્ ।

અદૃષ્ટપૂર્વં તં દૃષ્ટ્વા નાનારત્નમયં મૃગમ્ ॥ 35 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha dvicatvāriṃśassargaḥ |

evamuktvā tu vacanaṃ mārīco rāvaṇaṃ tataḥ |

gacchāvetyabravīddīno bhayādrātriñcaraprabhoḥ || 1 ||

dṛṣṭaścāhaṃ punastena śaracāpāsidhāriṇā |

madvadhodyataśastre'ṇa vinaṣṭaṃ jīvitaṃ ca me || 2 ||

na hi rāmaṃ parākramya jīvanpratinivartate |

vartate pratirūpo'sau yamadaṇḍahatasya te || 3 ||

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartumevaṃ tvayi durātmani |

eṣa gacchāmyahaṃ tāta svasti te'stu niśācara || 4 ||

prahṛṣṭastvabhavattena vacanena sa rāvaṇaḥ |

pariṣvajya susaṃśliṣṭamidaṃ vacanamabravīt || 5 ||

etacchauṇḍīryayuktaṃ te macchandavaśavartinaḥ |

idānīmasi mārīcaḥ pūrvamanyo niśācaraḥ || 6 ||

āruhyatāmayaṃ śīghraṃ ratho ratnavibhūṣitaḥ |

mayā saha tathā yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ || 7 ||

pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi |

tāṃ śūnye prasabhaṃ sītāmānayiṣyāmi maithilīm || 8 ||

tato rāvaṇamārīcau vimānamiva taṃ ratham |

āruhya yayatuśśīghraṃ tasmādāśramamaṇḍalāt || 9 ||

tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca |

gīrīṃśca saritassarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 10 ||

sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ |

dadarśa saha mārīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 11 ||

avatīrya rathāttasmāttataḥ kāñcanabhūṣaṇāt |

haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyamabravīt || 12 ||

etadāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam |

kriyatāṃ tatsakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayamāgatāḥ || 13 ||

sa rāvaṇavacaśśrutvā mārīco rākṣasastadā |

mṛgo bhūtvā'śramadvāri rāmasya vicacāra ha || 14 ||

sa tu tadrūpamāsthāya mahadadbhutadarśanam |

maṇipravaraśṛṅgāgrassitāsitamukhākṛtiḥ || 15 ||

raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ |

kiñcidabhyunnatagrīva indranīladalādharaḥ || 16 ||

kundenduvajrasaṅkāśamudaraṃ cāsya bhāsvaram |

madhūkanibhapārśvaśca padmakiñjalkasannibhaḥ || 17 ||

vaiḍūryasaṅkāśakhurastanujaṅghassusaṃhataḥ |

indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājatā || 18 ||

manoharassnigdhavarṇo ratnairnānāvidhairvṛtaḥ |

kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ || 19 ||

vanaṃ prajvalayanramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat |

manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ || 20 ||

pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam |

vicarangacchate tasmācchādvalāni samantataḥ || 21 ||

rūpyairbinduśataiścitro bhūtvā sa priyadarśanaḥ |

viṭapīnāṃ kisalayānbhaṅtkvā'danvicacāra ha || 22 ||

kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārānitastataḥ |

samāśrayanmandagatissītāsandarśanaṃ tathā || 23 ||

rājīvacitrapṛṣṭhassa virarāja mahāmṛgaḥ |

rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham || 24 ||

punargatvā nivṛttaśca vicacāra mṛgottamaḥ |

gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate || 25 ||

vikrīḍaṃśca kvacidbhūmau punareva niṣīdati |

āśramadvāramāgamya mṛgayūthāni gacchati || 26 ||

mṛgayūthairanugataḥ punareva nivartate |

sītādarśanamākāṅkṣanrākṣaso mṛgatāṃ gataḥ || 27 ||

paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan |

samudvīkṣya ca te sarve mṛgā hyanye vanecarāḥ || 28 ||

upāgamya samāghrāya vidravanti diśo daśa |

rākṣasasso'pi tānvanyānmṛgānmṛgavadhe rataḥ || 29 ||

pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan |

tasminneva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā || 30 ||

kusumāvacayavyagrā pādapānabhyavartata |

karṇikārānaśokāṃśca cūtāṃśca madirekṣaṇā || 31 ||

kusumānyavacinvantī cacāra rucirānanā |

anarhā'raṇyavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam || 32 ||

muktāmaṇi vicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā |

sā taṃ ruciradantoṣṭhī rūpyadhātutanūruham || 33 ||

vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata |

sa ca tāṃ rāmadayitāṃ paśyanmāyāmayo mṛgaḥ || 34 ||

vicacāra punaścitraṃ dīpayanniva tadvanam |

adṛṣṭapūrvaṃ taṃ dṛṣṭvā nānāratnamayaṃ mṛgam || 35 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||