3.4 Aranyakanda - Chaturtha Sargah

ॐ

3.4 અરણ્યકાણ્ડ - ચતુર્થ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુર્થસ્સર્ગઃ ।

હ્રિયમાણૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા વૈદેહી રામલક્ષ્મણૌ ।

ઉચ્ચૈસ્સ્વરેણ ચુક્રોશ પ્રગૃહ્ય સુમહાજાભુજૌ ॥ 1 ॥

એષ દાશરથી રામઃ સત્યવાન્ શીલવાન્ શુચિઃ ।

રક્ષસા રૌદ્રરૂપેણ હ્રિયતે સહલક્ષ્મણઃ ॥ 2 ॥

મામૃકા ભક્ષયિષ્યન્તિ શાર્દૂલાદ્વીપિનસ્તથા ।

માં હરોત્સૃજ કાકુત્સ્થૌ નમસ્તે રાક્ષસોત્તમ ॥ 3 ॥

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ ।

વેગં પ્રચક્રતુર્વીરૌ વધે તસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 4 ॥

તસ્ય રૌદ્રસ્ય સૌમિત્રિઃ સવ્યં બાહું બભઞ્જ હ ।

રામસ્તુ દક્ષિણં બાહું તરસા તસ્ય રક્ષસઃ ॥ 5 ॥

સ ભગ્નબાહુસ્સવિગ્નો નિપપાતાશુ રાક્ષસઃ ।

ધરણ્યાં મેઘસઙ્કાશો વજ્રભિન્ન ઇવાચલઃ ॥ 6 ॥

મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પદ્ભિઃ સૂદયન્તૌ તુ રાક્ષસમ્ ।

ઉદ્યમ્યોદ્યમ્ય ચાપ્યેનં સ્થણ્ડિલે નિષ્પિપેષતુઃ ॥ 7 ॥

સ વિદ્ધો બહુભિર્બાણૈઃ ખઙ્ગાભ્યાં ચ પરિક્ષતઃ ।

નિષ્પિષ્ટો બહુધા ભૂમૌ ન મમાર સ રાક્ષસઃ ॥ 8 ॥

તં પ્રેક્ષ્ય રામઃ સુભૃશમવધ્યમચલોપમમ્ ।

ભયેષ્વભયદશ્શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 9 ॥

તપસા પુરુષવ્યાઘ્ર રાક્ષસોઽયં ન શક્યતે ।

શસ્ત્રેણ યુધિ નિર્જેતું રાક્ષસં નિખનાવહે ॥ 10 ॥

કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ ।

વનેઽસ્મિન્ સુમહચ્છ્વભ્રં ખન્યતાં રૌદ્રવર્ચસઃ ॥ 11 ॥

ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ ।

તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્ ॥ 12 ॥

તચ્છ્રુત્વા રાઘવેણોક્તં રાક્ષસઃ પ્રશ્રિતં વચઃ ।

ઇદં પ્રોવાચ કાકુત્થ્સં વિરાધઃ પુરુષર્ષભમ્ ॥ 13 ॥

હતોઽસ્મિ પુરુષવ્યાઘ્ર શક્રતુલ્યબલેન વૈ ।

મયા તુ પૂર્વં ત્વં મોહાન્ન જ્ઞાતઃ પુરુષર્ષભ ॥ 14 ॥

કૌસલ્યાસુપ્રજા રામ તાતસ્ત્વં વિદિતો મયા ।

વૈદેહી ચ મહાભાગા લક્ષ્મણશ્ચ મહાયશાઃ ॥ 15 ॥

અભિશાપાદહં ઘોરાં પ્રવિષ્ટો રાક્ષસીં તનુમ્ ।

તુમ્બુરુર્નામ ગન્ધર્વઃ શપ્તો વૈશ્રવણેન હ ॥ 16 ॥

પ્રસાદ્યમાનશ્ચ મયા સોઽબ્રવીન્માં મહાયશાઃ ।

યદા દાશરથી રામસ્ત્વાં વધિષ્યતિ સંયુગે ।

તદા પ્રકૃતિમાપન્નો ભવાન્સ્વર્ગં ગમિષ્યતિ ॥ 17 ॥

અનુપસ્થીયમાનો માં સ ક્રુદ્ધો વ્યાજહાર હ ।

ઇતિ વૈશ્રવણો રાજા રમ્ભાસક્તમુવાચ હ ॥ 18 ॥

તવ પ્રસાદાન્મુક્તોઽહમિહશાપાત્સુદારુણાત્ ।

ભુવનં સ્વં ગમિષ્યામિ સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ પરન્તપ ॥ 19 ॥

ઇતો વસતિ ધર્માત્મા શરભઙ્ગઃ પ્રતાપવાન્ ॥ 20 ॥

અધ્યર્ધયોજને તાત મહર્ષિસ્સૂર્યસન્નિભઃ ।

તં ક્ષિપ્રમધિગચ્છ ત્વં સ તે શ્રેયોઽભિધાસ્યતિ ॥ 21 ॥

અવટે ચાપિ માં રામ પ્રક્ષિપ્ય કુશલી વ્રજ ।

રક્ષસાં ગતસત્ત્વાનામેષ ધર્મસ્સસનાતનઃ ।

અવટે યે નિધીયન્તે તેષાં લોકાસ્સનાતનાઃ ॥ 22 ॥

એવમુક્ત્વા તુ કાકુત્થ્સં વિરાધશ્શરપીડિતઃ ।

બભૂવ સ્વર્ગસમ્પ્રાપ્તો ન્યસ્તદેહો મહાબલઃ ॥ 23 ॥

તચ્છ્રુત્વા રાઘવો વાક્યં લક્ષ્મણં વ્યાદિદેશ હ ।

કુઞ્જરસ્યેવ રૌદ્રસ્ય રાક્ષસસ્યાસ્ય લક્ષ્મણ ॥ 24 ॥

વનેઽસ્મિન્ સુમહચ્છ્વભ્રં ખન્યતાં રૌદકર્મણઃ ।

ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં રામઃ પ્રદરઃ ખન્યતામિતિ ।

તસ્થૌ વિરાધમાક્રમ્ય કણ્ઠે પાદેન વીર્યવાન્ ॥ 25 ॥

તતઃ ખનિત્રમાદાય લક્ષ્મણશ્શ્વભ્રમુત્તમમ્ ।

અખનત્પાર્શ્વતસ્તસ્ય વિરાધસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 26 ॥

તં મુક્તકણ્ઠન્નિક્ષિપ્ય શઙ્કુકર્ણં મહાસ્વનમ્ ।

વિરાધં પ્રાક્ષિપચ્છ્વભ્રે નદન્તં ભૈરવસ્વનમ્ ॥ 27 ॥

તમાહવે દારુણમાશુવિક્રમૌ સ્થિરાવુભૌ સંયતિ રામલક્ષ્મણૌ ।

મુદાન્વિતૌ ચિક્ષિપતુર્ભયાવહં નદન્તમુત્ક્ષિપ્ય બિલે તુ રાક્ષસમ્ ॥ 28 ॥

અવધ્યતાં પ્રેક્ષ્ય મહાસુરસ્ય તૌ શિતેન શસ્ત્રેણ તદા નરર્ષભૌ ।

સમર્થ્ય ચાત્યર્થવિશારદાવુભૌ બિલે વિરાધસ્ય વધં પ્રચક્રતુઃ ॥ 29 ॥

સ્વયં વિરાધેન હિ મૃત્યુરાત્મનઃ પ્રસહ્ય રામેણ યથાર્થમીપ્સિતઃ ।

નિવેદિતઃ કાનનચારિણા સ્વયં ન મે વધઃ શસ્ત્રકૃતો ભવેદિતિ ॥ 30 ॥

તદેવ રામેણ નિશમ્ય ભાષિતં કૃતા મતિસ્તસ્ય બિલપ્રવેશને ।

બિલં ચ રામેણાતિબલેન રક્ષસા પ્રવેશ્યમાનેન વનં વિનાદિતમ્ ॥ 31 ॥

પ્રહૃષ્ટરૂપાવિવ રામલક્ષ્મણૌ વિરાધમુર્વ્યા પ્રદરે નિહત્ય તૌ ।

નનન્દતુર્વીતભયૌ મહાવને શિલાભિરન્તર્દધતુશ્ચ રાક્ષસમ્ ॥ 32 ॥

તતસ્તુ તૌ કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકૌ નિહત્ય રક્ષઃ પરિગૃહ્ય મૈથિલીમ્ ।

વિજહ્રતુ સ્તૌ મુદિતૌ મહાવને દિવિ સ્થિતૌ ચન્દ્રદિવાકરાવિવ ॥ 33 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ચતુર્થસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha caturthassargaḥ |

hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |

uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||

eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |

rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||

māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |

māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||

tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |

vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||

tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |

rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||

sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |

dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||

muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |

udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||

sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |

niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||

taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |

bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||

tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |

śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||

kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |

vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |

tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||

tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |

idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||

hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |

mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||

kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |

vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||

abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |

tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||

prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |

yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |

tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||

anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |

iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||

tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |

bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||

ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||

adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |

taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||

avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |

rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |

avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||

evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |

babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||

tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |

kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||

vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |

tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||

tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |

akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||

taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |

virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||

tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |

mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||

avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |

samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||

svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |

niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||

tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |

bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||

prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |

nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||

tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |

vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||