3.26 Aranyakanda - Shadvimsha Sargah

ॐ

3.26 અરણ્યકાણ્ડ - ષડ્વિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ ષડ્વિંશસ્સર્ગઃ ।

દૂષણસ્તુ સ્વકં સૈન્યં હન્યમાનં નિરીક્ષ્ય સઃ ।

સન્દિદેશ મહાબાહુર્ભીમવેગાન્દુરાસદાન્ ॥ 1 ॥

રાક્ષસાન્પઞ્ચસહસ્રાન્સમરેષ્વનિવર્તિનઃ ।

તે શૂલૈઃ પટ્ટિશૈઃ ખઙ્ગૈ શિલાવર્ષૈર્દ્રુમૈરપિ ॥ 2 ॥

શરવર્ષૈરવિચ્છિન્નં વવર્ષુસ્તં સમન્તતઃ ।

સ દૃમાણાં શિલાનાં ચ વર્ષં પ્રાણહરં મહત્ ॥ 3 ॥

પ્રતિજગ્રાહ ધર્માત્મા રાઘવસ્તીક્ષ્ણસાયકૈઃ ।

પ્રતિગૃહ્ય ચ તદ્વર્ષં નિમીલિત ઇવર્ષભઃ ॥ 4 ॥

રામઃ ક્રોધં પરં ભેજે વધાર્થં સર્વરક્ષસામ્ ।

તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રદીપ્ત ઇવ તેજસા ॥ 5 ॥

શરૈરવાકિરત્સૈન્યં સર્વતસ્સહદૂષણમ્ ।

તતસ્સેનાપતિઃ ક્રુદ્ધો દૂષણશ્શત્રુદૂષણઃ ॥ 6 ॥

શરૈરશનિકલ્પૈસ્તં રાઘવં સમવાકિરત્ ।

તતો રામસ્સુસઙ્કૃદ્ધઃ ક્ષુરેણાસ્ય મહદ્ધનુઃ ॥ 7 ॥

ચિચ્છેદ સમરે વીરશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ।

હત્વા ચાશ્વાન્શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્ધચન્દ્રેણ સારથેઃ ॥ 8 ॥

શિરો જહાર તદ્રક્ષસ્ત્રિભિર્વિવ્યાધ વક્ષસિ ।

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ॥ 9 ॥

જગ્રાહ ગિરિશૃઙ્ગાભં પરિઘં રોમહર્ષણમ્ ।

વેષ્ટિતં કાઞ્ચનૈઃ પટ્ટૈર્દેવસૈન્યપ્રમર્દનમ્ ॥ 10 ॥

આયસૈશ્શઙ્કુભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ કીર્ણં પરવસોક્ષિતમ્ ।

વજ્રાશનિસમસ્પર્શં પરગોપુરદારણમ્ ॥ 11 ॥

તં મહોરગસઙ્કાશં પ્રગૃહ્ય પરિઘં રણે ।

દૂષણોઽભ્યદ્રવદ્રામં ક્રૂરકર્મા નિશાચરઃ ॥ 12 ॥

તસ્યાભિપતમાનસ્ય દૂષણસ્ય સ રાઘવઃ ।

દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં ચિચ્છેદ સહસ્તાભરણૌ ભુજૌ ॥ 13 ॥

ભ્રષ્ટસ્તસ્ય મહાકાયઃ પપાત રણમૂર્ધનિ ।

પરિઘશ્છિન્નહસ્તસ્ય શક્રધ્વજ ઇવાગ્રતઃ ॥ 14 ॥

સ કરાભ્યાં વિકીર્ણાભ્યાં પપાત ભુવિ દૂષણઃ ।

વિષાણાભ્યાં વિશીર્ણાભ્યાં મનસ્વીવ મહાગજઃ ॥ 15 ॥

તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ દૂષણં નિહતં રણે ।

સાધુસાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં સર્વભૂતાન્યપૂજયન્ ॥ 16 ॥

એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધાસ્ત્રયઃ સેનાગ્રયાયિનઃ ।

સંહૃત્યાભ્યદ્રવન્ રામં મૃત્યુપાશાવપાશિતાઃ ॥ 17 ॥

મહાકપાલઃ સ્થૂલાક્ષઃ પ્રમાથી ચ મહાબલઃ ।

મહાકપાલો વિપુલં શૂલમુદ્યમ્ય રાક્ષસઃ ॥ 18 ॥

સ્થૂલાક્ષઃ પટ્ટિસં ગૃહ્ય પ્રમાથી ચ પરશ્વધમ્ ।

દૃષ્ટ્વૈવાપતતસ્તૂર્ણં રાઘવસ્સાયકૈશ્શિતૈઃ ॥ 19 ॥

તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ પ્રતિજગ્રાહ સમ્પ્રાપ્તાનતિથીનિવ ।

મહાકપાલસ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ પરમેષુભિઃ ॥ 20 ॥

અસઙ્ખ્યેયૈસ્તુ બાણૌઘૈઃ પ્રમમાથ પ્રમાથિનમ્ ।

સ પપાત હતો ભૂમૌ વિટપીવ મહાદ્રુમઃ ॥ 21 ॥

સ્થૂલાક્ષસ્યાક્ષિણી તીક્ષ્ણૈઃ પૂરયામાસ સાયકૈઃ ।

દૂષણસ્યાનુગાન્પઞ્ચસહસ્રાન્કુપિતઃ ક્ષણાત્ ॥ 22 ॥

બાણૌઘૈઃ પઞ્ચસાહસ્રૈરનયદ્યમસાદનમ્ ।

દૂષણં નિહતં દૃષ્ટ્વા તસ્ય ચૈવ પદાનુગાન્ ॥ 23 ॥

વ્યાદિદેશ ખરઃ ક્રુદ્ધઃ સેનાધ્યક્ષાન્મહાબલાન્ ।

અયં વિનિહતસ્સઙ્ખ્યે દૂષણસ્સપદાનુગઃ ॥ 24 ॥

મહત્યા સેનયા સાર્ધં યુદ્ધ્વા રામં કુમાનુષમ્ ।

શસ્ત્રૈર્નાનાવિધાકારૈર્હનધ્વં સર્વરાક્ષસાઃ ॥ 25 ॥

એવમુક્ત્વા ખરઃ ક્રુદ્ધો રામમેવાભિદુદ્રુવે ।

શ્યેનગામી પૃથુગ્રીવો યજ્ઞશત્રુર્વિહઙ્ગમઃ ॥ 26 ॥

દુર્જયઃ કરવીરાક્ષઃ પરુષઃ કાલકાર્મુકઃ ।

મેઘમાલી મહામાલી સર્પાસ્યો રુધિરાશનઃ ॥ 27 ॥

દ્વાદશૈતે મહાવીર્યા બલાધ્યક્ષાસ્સસૈનિકાઃ ।

રામમેવાભ્યધાવન્ત વિસૃજન્તશ્શરોત્તમાન્ ॥ 28 ॥

તતઃ પાવકસઙ્કાશૈર્હેમવજ્રવિભૂષિતૈઃ ।

જઘાન શેષં તેજસ્વી તસ્ય સૈન્યસ્ય સાયકૈઃ ॥ 29 ॥

તે રુક્મપુઙ્ખા વિશિખાસ્સધૂમા ઇવ પાવકાઃ ।

નિજઘ્નુસ્તાનિ રક્ષાંસિ વજ્રા ઇવ મહાદ્રુમાન્ ॥ 30 ॥

રક્ષસાં તુ શતં રામશ્શતેનૈકેન કર્ણિના ।

સહસ્રં ચ સહસ્રેણ જઘાન રણમૂર્ધનિ ॥ 31 ॥

તૈર્ભિન્નવર્માભરણાશ્છિન્નભિન્નશરાસનાઃ ।

નિપેતુશ્શોણિતાદિગ્ધા ધરણ્યાં રજનીચરાઃ ॥ 32 ॥

તૈર્મુક્તકેશૈસ્સમરે પતિતૈશ્શોણિતોક્ષિતૈઃ ।

આસ્તીર્ણા વસુધા કૃત્સ્ના મહાવેદિઃ કુશૈરિવ ॥ 33 ॥

ક્ષણેન તુ મહાઘોરં વનં નિહતરાક્ષસમ્ ।

બભૂવ નિરયપ્રખ્યં માંસશોણિતકર્દમમ્ ॥ 34 ॥

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્ ।

હતાન્યેકેન રામેણ માનુષેણ પદાતિના ॥ 35 ॥

તસ્ય સૈન્યસ્ય સર્વસ્ય ખરશ્શેષો મહારથઃ ।

રાક્ષસસ્ત્રિશિરાશ્ચૈવ રામશ્ચ રિપુસૂદનઃ ॥ 36 ॥

શેષા હતા મહાસત્વા રાક્ષસા રણમૂર્ધનિ ।

ઘોરા દુર્વિષહાઃ સર્વે લક્ષ્મણસ્યાગ્રજેન તે ॥ 37 ॥

તતસ્તુ તદ્ભીમબલં મહાહવે સમીક્ષ્ય રામેણ હતં બલીયસા ।

રથેન રામં મહતા ખરસ્તદા સમાસસાદેન્દ્ર ઇવોદ્યતાશનિઃ ॥ 38 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ષડ્વિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣaḍviṃśassargaḥ |

dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ nirīkṣya saḥ |

sandideśa mahābāhurbhīmavegāndurāsadān || 1 ||

rākṣasānpañcasahasrānsamareṣvanivartinaḥ |

te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaṅgai śilāvarṣairdrumairapi || 2 ||

śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |

sa dṛmāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat || 3 ||

pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |

pratigṛhya ca tadvarṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ || 4 ||

rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām |

tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā || 5 ||

śarairavākiratsainyaṃ sarvatassahadūṣaṇam |

tatassenāpatiḥ kruddho dūṣaṇaśśatrudūṣaṇaḥ || 6 ||

śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavākirat |

tato rāmassusaṅkṛddhaḥ kṣureṇāsya mahaddhanuḥ || 7 ||

ciccheda samare vīraścaturbhiścaturo hayān |

hatvā cāśvānśaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ || 8 ||

śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || 9 ||

jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |

veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyapramardanam || 10 ||

āyasaiśśaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |

vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam || 11 ||

taṃ mahoragasaṅkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |

dūṣaṇo'bhyadravadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 12 ||

tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |

dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 13 ||

bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |

parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 14 ||

sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |

viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 15 ||

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |

sādhusādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 16 ||

etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |

saṃhṛtyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 17 ||

mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |

mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ || 18 ||

sthūlākṣaḥ paṭṭisaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |

dṛṣṭvaivāpatatastūrṇaṃ rāghavassāyakaiśśitaiḥ || 19 ||

tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |

mahākapālasya śiraściccheda parameṣubhiḥ || 20 ||

asaṅkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |

sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 21 ||

sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |

dūṣaṇasyānugānpañcasahasrānkupitaḥ kṣaṇāt || 22 ||

bāṇaughaiḥ pañcasāhasrairanayadyamasādanam |

dūṣaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tasya caiva padānugān || 23 ||

vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣānmahābalān |

ayaṃ vinihatassaṅkhye dūṣaṇassapadānugaḥ || 24 ||

mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |

śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ || 25 ||

evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |

śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ || 26 ||

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |

meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ || 27 ||

dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāssasainikāḥ |

rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaśśarottamān || 28 ||

tataḥ pāvakasaṅkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |

jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 29 ||

te rukmapuṅkhā viśikhāssadhūmā iva pāvakāḥ |

nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 30 ||

rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaśśatenaikena karṇinā |

sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 31 ||

tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |

nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 32 ||

tairmuktakeśaissamare patitaiśśoṇitokṣitaiḥ |

āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 33 ||

kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |

babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 34 ||

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |

hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 35 ||

tasya sainyasya sarvasya kharaśśeṣo mahārathaḥ |

rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 36 ||

śeṣā hatā mahāsatvā rākṣasā raṇamūrdhani |

ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te || 37 ||

tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |

rathena rāmaṃ mahatā kharastadā samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||