3.16 Aranyakanda - Shodasha Sargah

ॐ

3.16 અરણ્યકાણ્ડ - ષોડશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।

વસતસ્તસ્ય તુ સુખં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।

શરદ્વ્યપાયે હેમન્તઋતુરિષ્ટઃ પ્રવર્તત ॥ 1 ॥

સ કદાચિત્પ્રભાતાયાં શર્વર્યાં રઘુનન્દનઃ ।

પ્રયયાવભિષેકાર્થં રમ્યાં ગોદાવરીં નદીમ્ ॥ 2 ॥

પ્રહ્વઃ કલશહસ્તસ્તં સીતયા સહ વીર્યવાન્ ।

પૃષ્ઠતોઽનુવ્રજન્ભ્રાતા સૌમિત્રિરિદમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥

અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રિયો યસ્તે પ્રિયંવદ ।

અલઙ્કૃત ઇવાભાતિ યેન સંવત્સરઃ શુભઃ ॥ 4 ॥

નીહારપરુષો લોકઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની ।

જલાન્યનુપભોગ્યાનિ સુભગો હવ્યવાહનઃ ॥ 5 ॥

નવાગ્રયણપૂજાભિરભ્યર્ચ્ય પિતૃદેવતાઃ ।

કૃતાગ્રયણકાઃ કાલે સન્તો વિગતકલ્મષાઃ ॥ 6 ॥

પ્રાજ્યકામા જનપદાસ્સમ્પન્નતરગોરસાઃ ।

વિચરન્તિ મહીપાલા યાત્રાસ્થા વિજિગીષવઃ ॥ 7 ॥

સેવમાને દૃઢં સૂર્યે દિશમન્તક સેવિતામ્ ।

વિહીનતિલકેવ સ્ત્રી નોત્તરા દિક્પ્રકાશતે ॥ 8 ॥

પ્રકૃત્યા હિમકોશાઢ્યો દૂરસૂર્યશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।

યથાર્થનામા સુવ્યક્તં હિમવાન્હિમવાન્ગિરિઃ ॥ 9 ॥

અત્યન્તસુખસઞ્ચારા મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખાઃ ।

દિવસાસ્સુભગાદિત્યાશ્ચાયાસલિલદુર્ભગાઃ ॥ 10 ॥

મૃદુસૂર્યાસ્સનીહારાઃ પટુશીતાસ્સમારુતાઃ ।

શૂન્યારણ્યા હિમધ્વસ્તા દિવસા ભાન્તિસામ્પ્રતમ્ ॥ 11 ॥

નિવૃત્તાકાશશયનાઃ પુષ્યનીતા હિમારુણાઃ ।

શીતા વૃદ્ધતરાયામાસ્ત્રિયામા યાન્તિ સામ્પ્રતમ્ ॥ 12 ॥

રવિસઙ્ક્રાન્તસૌભાગ્ય સ્તુષારારુણમણ્ડલઃ ।

નિશ્શ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શન્છન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ॥ 13 ॥

જ્યોત્સ્ન તુષારમલિના પૌર્ણમાસ્યાં ન રાજતે ।

સીતેવ ચાતપશ્યામા લક્ષ્યતે ન તુ શોભતે ॥ 14 ॥

પ્રકૃત્યા શીતલસ્પર્શો હિમવિદ્ધશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।

પ્રવાતિ પશ્ચિમો વાયુઃ કાલે દ્વિગુણશીતલઃ ॥ 15 ॥

બાષ્પચ્છન્નાન્યરણ્યાનિ યવગોધૂમવન્તિ ચ ।

શોભન્તેઽભ્યુદિતે સૂર્યે નદ્ભિ ક્રૌઞ્ચસારસૈઃ ॥ 16 ॥

ખર્જૂરપુષ્પાકૃતિભિશ્શિરોભિઃ પૂર્ણતણ્ડુલૈઃ ।

શોભન્તે કિઞ્ચિદાનમ્રાશ્શાલયઃ કનકપ્રભાઃ ॥ 17 ॥

મયૂખૈરુપસર્પદ્ભિર્હિમનીહારસંવૃતૈઃ ।

દૂરમભ્યુદિતસ્સૂર્યશ્શશાઙ્ક ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 18 ॥

અગ્રાહ્યવીર્યઃ પૂર્વાહ્ણે મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખઃ ।

સંરક્તઃ કિઞ્ચિદાપાણ્ડુરાતપશ્શોભતે ક્ષિતૌ ॥ 19 ॥

અવશ્યાયનિપાતેન કિઞ્ચિત્પ્રક્લિન્નશાદ્વલા ।

વનાનાં શોભતે ભૂમિર્નિવિષ્ટતરુણાતપા ॥ 20 ॥

સ્પૃશંસ્તુ વિમલં શીતમુદકં દ્વિરદસ્સુખમ્ ।

અત્યન્તતૃષિતો વન્યઃ પ્રતિસંહરતે કરમ્ ॥ 21 ॥

એતે હિ સમુપાસીના વિહગા જલચારિણઃ ।

નાવગાહન્તિ સલિલમપ્રગલ્ભા ઇવાહવમ્ ॥ 22 ॥

અવશ્યાયતમોનદ્ધા નીહારતમસાઽવૃતાઃ ।

પ્રસુપ્તા ઇવ લક્ષ્યન્તે વિપુષ્પા વનરાજયઃ ॥ 23 ॥

બાષ્પસઞ્છન્નસલિલા રુતવિજ્ઞેયસારસાઃ ।

હિમાર્દ્રવાલુકૈસ્તીરૈસ્સરિતો ભાન્તિ સામ્પ્રતમ્ ॥ 24 ॥

તુષારપતનાચ્ચૈવ મૃદુત્વાદ્ભાસ્કરસ્ય ચ ।

શૈત્યાદગાગ્રસ્થમપિ પ્રાયેણ રસવજ્જલમ્ ॥ 25 ॥

જરાજર્જરિતૈઃ પદ્મૈશશીર્ણકેસરકર્ણિકૈઃ ।

નાલષેર્હિમધ્વસ્સૈર્ન ભન્તિ કમલાકરાઃ ॥ 26 ॥

અસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રઃ કાલે દુઃખસમન્વિતઃ ।

તપશ્ચરતિ ધર્માત્મા ત્વદ્ભક્ત્યા ભરતઃ પુરે ॥ 27 ॥

ત્યક્ત્વા રાજ્યં ચ માનં ચ ભોગાંશ્ચ વિવિધાન્બહૂન્ ।

તપસ્સ્વી નિયતાહારશ્શેતે શીતે મહીતલે ॥ 28 ॥

સોઽપિ વેલામિમાં નૂનમભિષેકાર્થમુદ્યતઃ ।

વૃતઃ પ્રકૃતિભિર્નિત્યં પ્રયાતિ સરયૂં નદીમ્ ॥ 29 ॥

અત્યન્તસુખસંવૃદ્ધસ્સુકુમારસ્સુખોચિતઃ ।

કથં ન્વપરરાત્રેષુ સરયૂમવગાહતે ॥ 30 ॥

પદ્મપત્રેક્ષણો વીરશ્શ્યામો નિરુદરો મહાન્ ।

ધર્મજ્ઞ સ્સત્યવાદી ચ હ્રીનિષેધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 31 ॥

પ્રિયાભિભાષી મધુરો દીર્ઘબાહુરરિન્દમઃ ।

સન્ત્યજ્ય વિવિધાન્ભોગાનાર્યં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ॥ 32 ॥

જિતસ્સ્વર્ગસ્તવ ભ્રાત્રા ભરતેન મહાત્મના ।

વનસ્થમપિ તાપસ્યે યસ્ત્વામનુવિધીયતે ॥ 33 ॥

ન પિત્ર્યમનુવર્તન્તે માતૃકં દ્વિપદા ઇતિ ।

ખ્યાતો લોકપ્રવાદોઽયં ભરતેનાન્યથા કૃતઃ ॥ 34 ॥

ભર્તા દશરથો યસ્યાસ્સાધુશ્ચ ભરતસ્સુતઃ ।

કથં નુ સાઽમ્બા કૈકેયી તાદૃશી ક્રૂરશીલિની ॥ 35 ॥

ઇત્યેવં લક્ષ્મણે વાક્યં સ્નેહાદ્બ્રુવતિ ધાર્મિકે ।

પરિવાદં જનન્યાસ્તમસહન્રાઘવોઽબ્રવીત્ ॥ 36 ॥

સ તેઽમ્બા મધ્યમા તાત ગર્હિતવ્યા કથઞ્ચન ।

તામેવેક્ષ્વાકુનાથસ્ય ભરતસ્ય કથાં કુરુ ॥ 37 ॥

નિશ્ચિતાઽપિ હિ મે બુદ્ધિર્વનવાસે દૃઢવ્રતા ।

ભરતસ્નેહસન્તપ્તા બાલિશીક્રિયતે પુનઃ ॥ 38 ॥

સંસ્મરામ્યસ્ય વાક્યાનિ પ્રિયાણિ મધુરાણિ ચ ।

હૃદ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ મનઃપ્રહ્લાદનાનિ ચ ॥ 39 ॥

કદાન્વહં સમેષ્યામિ ભરતેન મહાત્મના ।

શત્રુઘ્નેન ચ વીરેણ ત્વયા ચ રઘુનન્દન ॥ 40 ॥

ઇત્યેવં વિલપંસ્તત્ર પ્રાપ્ય ગોદાવરીં નદીમ્ ।

ચક્રેઽભિષેકં કાકુત્સ્થસ્સાનુજસ્સહ સીતયા ॥ 41 ॥

તર્પયિત્વાઽથ સલિલૈસ્તે પિતૃન્દૈવતાનિ ચ ।

સ્તુવન્તિ સ્મોદિતં સૂર્યં દેવતાશ્ચ સમાહિતાઃ ॥ 42 ॥

કૃતાભિષેકસ્સરરાજ રામઃ સીતાદ્વિતીયસ્સહ લક્ષ્મણેન ।

કૃતાભિષેકો ગિરિરાજપુત્ર્યા રુદ્રસ્સનન્દી ભગવાનિવેશઃ ॥ 43 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |

śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||

sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |

prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||

prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |

pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||

ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |

alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |

jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||

navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |

kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||

prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |

vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |

vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |

yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||

atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |

divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||

mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |

śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |

śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||

ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |

niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||

jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |

sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |

pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||

bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |

śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||

kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |

śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||

mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |

dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |

saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||

avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |

vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||

spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |

atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |

nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |

prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||

bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |

himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||

tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |

śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||

jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |

nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||

asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |

tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |

tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||

so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |

vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||

atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |

kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||

padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |

dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |

santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||

jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |

vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||

na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |

khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||

bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |

kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||

ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |

parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||

sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |

tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||

niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |

bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||

saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |

hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||

kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |

śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||

ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |

cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||

tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |

stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||

kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |

kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||