2.92 Ayodhyakanda - Dvinavatitama Sargah

ॐ

2.92 અયોધ્યાકાણ્ડ - દ્વિનવતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિનવતિતમસ્સર્ગઃ ।

તતસ્તાં રજનીમુષ્ય ભરતસ્સપરિચ્છદઃ ।

કૃતાતિથ્યો ભરદ્વાજં કામાદભિજગામ હ ॥ 1 ॥

તં ઋષિઃ પુરુષવ્યાઘ્રં પ્રાઞ્જલિં પ્રેક્ષ્ય ચાઽગતમ્ ।

હુતાગ્નિહોત્રો ભરતં ભરદ્વાજોઽભ્યભાષત ॥ 2 ॥

કચ્ચિદત્ર સુખા રાત્રિસ્તવાસ્મદ્વિષયે ગતા ।

સમગ્રસ્તે જનઃ કચ્ચિદાતિથ્યે શંસ મેઽનઘ ॥ 3 ॥

તમુવાચાઞ્જલિં કૃત્વા ભરતોઽભિપ્રણમ્ય ચ ।

આશ્રમાદભિનિષ્ક્રાન્તમૃષિમુત્તમતેજસમ્ ॥ 4 ॥

સસુખોષિતોઽસ્મિ ભગવન્સમગ્રબલવાહનઃ ।

તર્પિતસ્સર્વકામૈશ્ચ સામાત્યો બલવત્ત્વયા ॥ 5 ॥

અપેતક્લમસન્તાપા સ્સુભિક્ષાસ્સુપ્રતિશ્રયાઃ ।

અપિ પ્રેષ્યાનુપાદાય સર્વે સ્મ સુસુખોષિતાઃ ॥ 6 ॥

આમન્ત્રયેઽહં ભગવન્ કામં ત્વામૃષિસત્તમઃ ।

સમીપં પ્રસ્થિતં ભ્રાતુર્મૈત્રેણેક્ષસ્વ ચક્ષુષા ॥ 7 ॥

આશ્રમં તસ્ય ધર્મજ્ઞ ધાર્મિકસ્ય મહાત્મનઃ ।

આચક્ષ્વ કતમો માર્ગઃ કિયાનિતિ ચ શંસ મે ॥ 8 ॥

ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ ભરતં ભ્રાતૃદર્શનલાલસમ્ ।

પ્રત્યુવાચ મહાતેજા ભરદ્વાજો મહાતપાઃ ॥ 9 ॥

ભરતાર્ધતૃતીયેષુ યોજનેષ્વજને વને ।

ચિત્રકૂટો ગિરિસ્તત્ર રમ્યનિર્ઝરકાનનઃ ॥ 10 ॥

ઉત્તરં પાર્શ્વમાસાદ્ય તસ્ય મન્દાકિની નદી ।

પુષ્પિતદ્રુમસઞ્છન્ના રમ્યપુષ્પિતકાનના ॥ 11 ॥

અનન્તરં તત્સરિતશ્ચિત્રકૂટશ્ચ પર્વતઃ ।

તયોઃ પર્ણકુટી તાત તત્ર તૌ વસતો ધ્રુવમ્ ॥ 12 ॥

દક્ષિણેનૈવ માર્ગેણ સવ્યદક્ષિણમેવ વા ।

ગજવાજિરથાકીર્ણાં વાહિનીં વાહિનીપતે ॥ 13 ॥

વાહયસ્વ મહાભાગ તતો દ્રક્ષ્યસિ રાઘવમ્ ।

પ્રયાણમિતિ તચ્છ્રુત્વા રજરાજસ્ય યોષિતઃ ।

હિત્વા યાનાનિ યાનાર્હાઃ બ્રાહ્મણં પર્યવારયન્ ॥ 14 ॥

વેપમાના કૃશા દીના સહ દેવ્યા સુમિત્રયા ।

કૌસલ્યા તત્ર જગ્રાહ કરાભ્યાં ચરણૌ મુનેઃ ॥ 15 ॥

અસમૃદ્ધેન કામેન સર્વલોકસ્ય ગર્હિતા ।

કૈકેયી તસ્ય જગ્રાહ ચરણૌ સવ્યપત્રપા ॥ 16 ॥

તં પ્રદક્ષિણમાગમ્ય ભગવન્તં મહામુનિમ્ ।

અદૂરાર્ભરતસ્યૈવ તસ્થૌ દીનમનાસ્તદા ॥ 17 ॥

તતઃ પપ્રચ્છ ભરતં ભરદ્વાજો દૃઢવ્રતઃ ।

વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ માત્રૂણાં તવ રાઘવ ॥ 18 ॥

એવમુક્તસ્તુ ભરતો ભરદ્વાજેન ધીમતા ।

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વાક્યં વચનકોવિદઃ ॥ 19 ॥

યામિમાં ભગવન્ દીનાં શોકાનશનકર્શિતામ્ ।

પિતુર્હિ મહિષીં દેવીં દેવતામિવ પશ્યસિ ॥ 20 ॥

એષા તં પુરષવ્યાઘ્રં સિંહવિક્રાન્તગામિનમ્ ।

કૌસલ્યા સુષુવે રામં ધાતારમદિતિર્યથા ॥ 21 ॥

અસ્યા વામભુજં શ્લિષ્ટા યૈષા તિષ્ઠતિ દુર્મનાઃ ।

કર્ણિકારસ્ય શાખેવ શીર્ણપુષ્પા વનાન્તરે ॥ 22 ॥

એતસ્યાસ્તુ સુતૌ દેવ્યાઃ કુમારૌ દેવવર્ણિનૌ ।

ઉભૌ લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ વીરૌ સત્યપરાક્રમૌ ॥ 23 ॥

યસ્યાઃ કૃતે નરવ્યાઘ્રૌ જીવનાશમિતો ગતૌ ।

રાજપુત્રવિહીનશ્ચ સ્વર્ગં દશરથો ગતઃ ॥ 24 ॥

ક્રોધનામકૃતપ્રજ્ઞાં દૃપ્તાં સુભગમાનિનીમ્ ।

ઐશ્વર્યકામાં કૈકેયીમનાર્યામાર્યારૂપિણીમ્ ॥ 25 ॥

મમૈતાં માતરં વિદ્ધિ નૃશંસાં પાપનિશ્ચયામ્ ।

યતોમૂલં હિ પશ્યામિ વ્યસનં મહદાત્મનઃ ॥ 26 ॥

ઇત્યુક્ત્વા નરશાર્દૂલો બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ।

સ નિશ્સ્વાસ તામ્રાક્ષો નાગઃ કૃદ્ધ ઇવ શ્વસન્ ॥ 27 ॥

ભરદ્વાજો મહર્ષિસ્તં બ્રુવન્તં ભરતં તથા ।

પ્રત્યુવાચ મહાબુદ્ધિરિદં વચનમર્થવત્ ॥ 28 ॥

ન દોષેણાવગન્તવ્યા કૈકેયી ભરત ત્વયા ।

રામપ્રવ્રાજનં હ્યેતત્સુખોદર્કં ભવિષ્યતિ ॥ 29 ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।

હિતમેવ ભવિષ્યદ્ધિ રામપ્રવ્રાજનાદિહ ॥ 30 ॥

અભિવાદ્ય તુ સંસિદ્ધઃ કૃત્વા ચૈનં પ્રદક્ષિણમ્ ।

આમન્ત્ર્ય ભરત સ્સૈન્યં યુજ્યતામિત્યચોદયત્ ॥ 31 ॥

તતો વાજિરથાન્યુક્તાન્ દિવ્યાન્હેમપરિષ્કૃતાન્ ।

અધ્યારોહત્પ્રયાણાર્થી બહૂન્બહુવિધો જનઃ ॥ 32 ॥

ગજકન્યા ગજાશ્ચૈવ હેમકક્ષ્યાઃ પતાકિનઃ ।

જીમૂતા ઇવ ઘર્માન્તે સઘોષાસ્સમ્પ્રતસ્થિરે ॥ 33 ॥

વિવિધાન્યપિ યાનાનિ મહન્તિ ચ લઘૂનિ ચ ।

પ્રયયુ સ્સુમહાર્હાણિ પાદૈ રેવ પદાતયઃ ॥ 34 ॥

અથ યાનપ્રવેકૈસ્તુ કૌસલ્યાપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ।

રામદર્શનકાઙ્ક્ષિણ્યઃ પ્રયયુર્મુદિતાસ્તદા ॥ 35 ॥

ચન્દ્રાર્કતરુણાભાસાં નિર્યુક્તાં શિબિકાં શુભામ્ ।

આસ્થાય પ્રયયૌ શ્રીમાન્ભરત સ્સપરિચ્છદઃ ॥ 36 ॥

સા પ્રયાતા મહાસેના ગજવાજિરથાકુલા ।

દક્ષિણાં દિશમાવૃત્ય મહામેઘ ઇવોત્થિતઃ ॥ 37 ॥

વનાનિ તુ વ્યતિક્રમ્ય જુષ્ટાનિ મૃગપક્ષિભિઃ ।

ગઙ્ગાયાઃ પરવેલાયાં ગિરિષ્વપિ નદીષુ ચ ॥ 38 ॥

સા સમ્પ્રહૃષ્ટદ્વિપવાજિયોધા વિત્રાસયન્તી મૃગપક્ષિસઙ્ઘાન્ ।

મહદ્વનં તત્પ્રતિગાહમાના રરાજ સેના ભરતસ્ય તત્ર ॥ 39 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvinavatitamassargaḥ |

tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |

kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||

taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |

hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||

kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |

samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||

tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |

āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||

sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |

tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||

apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |

api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||

āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |

samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |

ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||

iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |

pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||

bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |

citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||

uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |

puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||

anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |

tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |

gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||

vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |

prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |

hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |

kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |

kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||

taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |

adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||

tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |

viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||

evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |

uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||

yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |

piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||

eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |

kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |

karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||

etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |

ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |

rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||

krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |

yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||

ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |

sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||

bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |

pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |

rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||

devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |

hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||

abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |

āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||

tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |

adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||

gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |

jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||

vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |

prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||

atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |

rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||

candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |

āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |

dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||

vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |

gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||

sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |

mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||