2.73 Ayodhyakanda - Trisaptatitama Sargah

ॐ

2.73 અયોધ્યાકાણ્ડ - ત્રિસપ્તતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

સશ્રૂત્વા તુ પિતરં વૃત્તં ભ્રાતરૌ ચ વિવાસિતૌ ।

ભરતો દુઃખસન્તપ્ત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

કિં નુ કાર્યં હતસ્યેહ મમ રાજ્યેન શોચતઃ ।

વિહીનસ્યાથ પિત્રા ચ ભ્રાત્રા પિતૃસમેન ચ ॥ 2 ॥

દુઃખે મે દુઃખમકરોર્વ્રણે ક્ષારમિવાદધાઃ ।

રાજાનં પ્રેતભાવસ્થં કૃત્વા રામં ચ તાપસમ્ ॥ 3 ॥

કુલસ્ય ત્વમભાવાય કાલરાત્રિરિવાઽગતા ।

અઙ્ગારમુપગૂહ્ય સ્મ પિતા મે નાવબુદ્ધવાન્ ॥ 4 ॥

મૃત્યુમાપાદિતો પિતા ત્વયા મે પાપદર્શિનિ ।

સુખં પરિહૃતં મોહાત્કુલેઽસ્મિન્કુલપાંસનિ ॥ 5 ॥

ત્વાં પ્રાપ્ય હિ પિતા મેઽદ્ય સત્યસન્ધો મહાયશાઃ ।

તીવ્રદુઃખાભિસન્તપ્તો વૃત્તો દશરથો નૃપઃ ॥ 6 ॥

વિનાશિતો મહારાજઃ પિતા મે ધર્મવત્સલઃ ।

કસ્માત્પ્રવ્રાજિતો રામઃ કસ્માદેવ વનં ગતઃ ॥ 7 ॥

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ પુત્રશોકાભિપીડિતે ।

દુષ્કરં યદિ જીવેતાં પ્રાપ્ય ત્વાં જનનીં મમ ॥ 8 ॥

નનુત્વાર્યોઽપિ ધર્માત્મા ત્વયિ વૃતિમનુત્તમામ્ ।

વર્તતે ગુરુવૃત્તિજ્ઞો યથા માતરિ વર્તતે ॥ 9 ॥

તસ્યાઃ પુત્રં કૃતાઽત્માનં ચીરવલ્કલવાસસમ્ ।

પ્રસ્થાપ્ય વનવાસાય કથં પાપે ન શોચસિ ॥ 10 ॥

અપાપદર્શનં શૂરં કૃતાત્માનં યશસ્વિનમ્ ।

પ્રવ્રાજ્ય ચીરવસનં કિન્નુ પશ્યસિ કારણમ્ ॥ 11 ॥

લુબ્ધાયા વિદિતો મન્યે ન તેઽહં રાઘવં પ્રતિ ।

તથાહ્યનર્ધો રાજ્યાર્થં ત્વયાઽનીતો મહાનયમ્ ॥ 12 ॥

અહં હિ પુરુષવ્યાઘ્રાવપશ્યન્રામલક્ષ્મણૌ ।

કેન શક્તિપ્રભાવેન રાજ્યં રક્ષિતુમુત્સહે ॥ 13 ॥

તં હિ નિત્યં મહારાજો બલવન્તં મહાબલઃ ।

ઉપાશ્રિતોઽભૂદ્ધર્માત્મા મેરુર્મેરુવનં યથા ॥ 14 ॥

સોઽહં કથમિમં ભારં મહાધુર્યસમુદ્ધૃતમ્ ।

દમ્યોધુરમિવાઽઽસાદ્ય વહેયં કેનચૌજસા ॥ 15 ॥

અથવા મે ભવેચ્છક્તિર્યોગૈર્બુદ્ધિબલેન વા ।

સકામાં ન કરિષ્યામિ ત્વામહં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥ 16 ॥

ન મે વિકાઙ્ક્ષા જાયેત ત્યક્તું ત્વાં પાપનિશ્ચયામ્ ।

યદિ રામસ્ય નાવેક્ષા ત્વયિ સ્યાન્માતૃવત્સદા ॥ 17 ॥

ઉત્પન્નાતુ કથં બુદ્ધિસ્તવેયં પાપદર્શિનિ ।

સાધુચારિત્રવિભ્રષ્ટે પૂર્વેષાં નો વિગર્હિતા ॥ 18 ॥

અસ્મિન્કુલે હિ પૂર્વેષાં જ્યેષ્ઠો રાજ્યેઽભિષિચ્યતે ।

અપરે ભ્રાતરસ્તસ્મિન્પ્રવર્તન્તે સમાહિતાઃ ॥ 19 ॥

ન હિ મન્યે નૃશંસે ત્વં રાજધર્મમવેક્ષસે ।

ગતિં વા ન વિજાનાસિ રાજવૃત્તસ્ય શાશ્વતીમ્ ॥ 20 ॥

સતતં રાજવૃત્તે હિ જ્યેષ્ઠો રાજ્યેઽભિષિચ્યતે ।

રાજ્ઞામેતત્સમં તત્સ્યાદિક્ષ્વાકૂણાં વિશેષતઃ ॥ 21 ॥

તેષાં ધર્મૈકરક્ષાણાં કુલચારિત્રશોભિનામ્ ।

અદ્ય ચારિત્રશૌણ્ડીર્યં ત્વાં પ્રાપ્ય વિનિવર્તિતમ્ ॥ 22 ॥

તવાપિ સુમહાભાગા જનેન્દ્રાઃ કુલપૂર્વગાઃ ।

બુદ્ધેર્મોહઃ કથમયં સમ્ભૂતસ્ત્વયિ ગર્હિતઃ ॥ 23 ॥

ન તુ કામં કરિષ્યામિ તવાઽહં પાપનિશ્ચયે ।

ત્વયા વ્યસનમારબ્ધં જીવિતાન્તકરં મમ ॥ 24 ॥

એષત્વિદાનીમેવાહમપ્રિયાર્થં તવાનઘમ્ ।

નિવર્તયિષ્યામિ વનાદ્ભ્રાતરં સ્વજનપ્રિયમ્ ॥ 25 ॥

નિવર્તયિત્વા રામં ચ તસ્યાહં દીપ્તતેજસઃ ।

દાસભૂતો ભવિષ્યામિ સુસ્થિરેણાન્તરાત્મના ॥ 26 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભરતો મહાત્મા પ્રિયેતરૈર્વાક્યગણૈસ્તુદંસ્તામ્ ।

શોકાતુરશ્ચાપિ નનાદ ભૂયઃ સિંહો યથા પર્વતગહ્વરસ્થઃ ॥ 27 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha trisaptatitamassargaḥ |

saśrūtvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātarau ca vivāsitau |

bharato duḥkhasantapta idaṃ vacanamabravīt || 1 ||

kiṃ nu kāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ |

vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca || 2 ||

duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ |

rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasam || 3 ||

kulasya tvamabhāvāya kālarātririvā'gatā |

aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān || 4 ||

mṛtyumāpādito pitā tvayā me pāpadarśini |

sukhaṃ parihṛtaṃ mohātkule'sminkulapāṃsani || 5 ||

tvāṃ prāpya hi pitā me'dya satyasandho mahāyaśāḥ |

tīvraduḥkhābhisantapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ || 6 ||

vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |

kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanaṃ gataḥ || 7 ||

kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite |

duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 8 ||

nanutvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛtimanuttamām |

vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate || 9 ||

tasyāḥ putraṃ kṛtā'tmānaṃ cīravalkalavāsasam |

prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi || 10 ||

apāpadarśanaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |

pravrājya cīravasanaṃ kinnu paśyasi kāraṇam || 11 ||

lubdhāyā vidito manye na te'haṃ rāghavaṃ prati |

tathāhyanardho rājyārthaṃ tvayā'nīto mahānayam || 12 ||

ahaṃ hi puruṣavyāghrāvapaśyanrāmalakṣmaṇau |

kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitumutsahe || 13 ||

taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ |

upāśrito'bhūddharmātmā merurmeruvanaṃ yathā || 14 ||

so'haṃ kathamimaṃ bhāraṃ mahādhuryasamuddhṛtam |

damyodhuramivā''sādya vaheyaṃ kenacaujasā || 15 ||

athavā me bhavecchaktiryogairbuddhibalena vā |

sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm || 16 ||

na me vikāṅkṣā jāyeta tyaktuṃ tvāṃ pāpaniścayām |

yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā || 17 ||

utpannātu kathaṃ buddhistaveyaṃ pāpadarśini |

sādhucāritravibhraṣṭe pūrveṣāṃ no vigarhitā || 18 ||

asminkule hi pūrveṣāṃ jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |

apare bhrātarastasminpravartante samāhitāḥ || 19 ||

na hi manye nṛśaṃse tvaṃ rājadharmamavekṣase |

gatiṃ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm || 20 ||

satataṃ rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |

rājñāmetatsamaṃ tatsyādikṣvākūṇāṃ viśeṣataḥ || 21 ||

teṣāṃ dharmaikarakṣāṇāṃ kulacāritraśobhinām |

adya cāritraśauṇḍīryaṃ tvāṃ prāpya vinivartitam || 22 ||

tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ |

buddhermohaḥ kathamayaṃ sambhūtastvayi garhitaḥ || 23 ||

na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavā'haṃ pāpaniścaye |

tvayā vyasanamārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama || 24 ||

eṣatvidānīmevāhamapriyārthaṃ tavānagham |

nivartayiṣyāmi vanādbhrātaraṃ svajanapriyam || 25 ||

nivartayitvā rāmaṃ ca tasyāhaṃ dīptatejasaḥ |

dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā || 26 ||

ityevamuktvā bharato mahātmā priyetarairvākyagaṇaistudaṃstām |

śokāturaścāpi nanāda bhūyaḥ siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ || 27 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trisaptatitamassargaḥ ||