2.66 Ayodhyakanda - Shatshashtitama Sargah

ॐ

2.66 અયોધ્યાકાણ્ડ - ષટ્ષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ષટ્ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

તમગ્નિમિવ સંશાન્તમમ્બુહીનમિવાર્ણવમ્ ।

હતપ્રભમિવાઽઽદિત્યં સ્વર્ગસ્થં પ્રેક્ષ્ય પાર્થિવમ્ ॥ 1 ॥

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણાક્ષી વિવિધાં શોકકર્શિતા ।

ઉપગૃહ્ય શિરો રાજ્ઞઃ કૈકેયીં પ્રત્યભાષત ॥ 2 ॥

તમગ્નિમિવ સંશાન્તમમ્બુહીનમિવાર્ણવમ્ ।

હતપ્રભમિવાઽઽદિત્યં સ્વર્ગસ્થં પ્રેક્ષ્ય પાર્થિવમ્ ॥ 3 ॥

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણાક્ષી વિવિધાં શોકકર્શિતા ।

ઉપગૃહ્ય શિરો રાજ્ઞઃ કૈકેયીં પ્રત્યભાષત ॥ 4 ॥

સકામા ભવ કૈકેયિ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।

ત્યક્ત્વા રાજાનમેકાગ્રા નૃશંસે દુષ્ટચારિણિ ॥ 5 ॥

વિહાય માં ગતો રામઃ ભર્તા ચ સ્વર્ગતો મમ ।

વિપથે સાર્થહીનેવ નાહં જીવિતુમુત્સહે ॥ 6 ॥

ભર્તારં તં પરિત્યજ્ય કા સ્ત્રી દૈવતમાત્મનઃ ।

ઇચ્છેજ્જીવિતુમન્યત્ર કૈકેય્યાસ્ત્યક્તધર્મણઃ ॥ 7 ॥

ન લુબ્ધો બુધ્યતે દોષાન્ કિમ્પાકમિવ ભક્ષયન્ ।

કુબ્જાનિમિત્તં કૈકેય્યા રાઘવાણાં કુલં હતમ્ ॥ 8 ॥

અનિયોગે નિયુક્તેન રાજ્ઞા રામં વિવાસિતમ્ ।

સભાર્યં જનકશ્શ્રુત્વા પરિતપ્સ્યત્યહં યથા ॥ 9 ॥

સ મામનાથાં વિધવાં નાદ્ય જાનાતિ ધાર્મિકઃ ।

રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ જીવન્નાશમિતો ગતઃ ॥ 10 ॥

વિદેહરાજસ્ય સુતા તથા સીતા તપસ્વિની ।

દુઃખસ્યાનુચિતા દુઃખં વને પર્યુદ્વિજિષ્યતિ ॥ 11 ॥

નદતાં ભીમઘોષાણાં નિશાસુ મૃગપક્ષિણામ્ ।

નિશમ્ય નૂનં સન્ત્રસ્તા રાઘવં સંશ્રયિષ્યતિ ॥ 12 ॥

વૃદ્ધશ્ચૈવાલ્પપુત્રશ્ચ વૈદેહીમનુચિન્તયન્ ।

સોઽપિ શોકસમાવિષ્ટો નનુ ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 13 ॥

સાઽહમદ્યૈવ દિષ્ટાન્તં ગમિષ્યામિ પતિવ્રતા ।

ઇદં શરીર માલિઙ્ગ્ય પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥ 14 ॥

તાં તતસ્સમ્પરિષ્વજ્ય વિલપન્તીં તપસ્વિનીમ્ ।

વ્યપનીય સુદુઃખાર્તાં કૌસલ્યાં વ્યાવહારિકાઃ ॥ 15 ॥

તૈલદ્રોણ્યામથામાત્યા સમ્વેશ્ય જગતીપતિમ્ ।

રાજ્ઞસ્સર્વાણ્યથાદિષ્ટાશ્ચક્રુઃ કર્માણ્યનન્તરમ્ ॥ 16 ॥

ન તુ સઙ્કલનં રાજ્ઞો વિના પુત્રેણ મન્ત્રિણઃ ।

સર્વજ્ઞાઃ કર્તુમીષુસ્તે તતો રક્ષન્તિ ભૂમિપમ્ ॥ 17 ॥

તૈલદ્રોણ્યાં તુ સચિવૈશ્શાયિતં તં નરાધિપમ્ ।

હા મૃતોઽયમિતિ જ્ઞાત્વા સ્ત્રિયસ્તાઃ પર્યદેવયન્ ॥ 18 ॥

બાહૂનુદ્યમ્ય કૃપણાઃ નેત્રપ્રસ્રવણૈર્મુખૈઃ ।

રુદન્ત્ય શ્શોકસન્તપ્તાઃ કૃપણં પર્યદેવયન્ ॥ 19 ॥

હા મહારાજ રામેણ સતતં પ્રિયવાદિના ।

વિહીનાસ્સત્યસન્ધેન કિમર્થં વિજહાસિ નઃ ॥ 20 ॥

કૈકેય્યા દુષ્ટભાવાયાઃ રાઘવેણ વિયોજિતાઃ ।

કથં પતિઘ્નયા વત્સ્યામ સ્સમીપે વિધવા વયમ્ ॥ 21 ॥

સ હિ નાથસ્સદાસ્માકં તવ ચ પ્રભુરાત્મવાન્ ।

વનં રામો ગતશ્શ્રીમાન્વિહાય નૃપતિશ્રિયમ્ ॥ 22 ॥

ત્વયા તેન ચ વીરેણ વિના વ્યસનમોહિતાઃ ।

કથં વયં નિવત્સ્યામઃ કૈકેય્યા ચ વિદૂષિતાઃ ॥ 23 ॥

યયા તુ રાજા રામશ્ચ લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ।

સીતયા સહ સન્ત્યક્તા સ્સાકમન્યં ન હાસ્યતિ ॥ 24 ॥

તા બાષ્પેણ ચ સંવીતાશ્શોકેન વિપુલેન ચ ।

વ્યવેષ્ટન્ત નિરાનન્દા રાઘવસ્ય વરસ્ત્રિયઃ ॥ 25 ॥

નિશા ચન્દ્રવિહીનેવ સ્ત્રીવ ભર્તૃવિવર્જિતા ।

પુરી નારાજતાયોધ્યા હીના રાજ્ઞા મહાત્મના ॥ 26 ॥

બાષ્પપર્યાકુલજના હાહાભૂતકુલાઙ્ગના ।

શૂન્યચત્વરવેશ્માન્તા ન બભ્રાજ યથાપુરમ્ ॥ 27 ॥

ગતે તુ શોકાત્ ત્રિદિવં નરાધિપે મહીતલસ્થાસુ નૃપાઙ્ગનાસુ ચ ।

નિવૃત્તચારસ્સહસા ગતો રવિઃ પ્રવૃત્તચારા રજની હ્યુપસ્થિતા ॥ 28 ॥

ઋતે તુ પુત્રાદ્ધહનં મહીપતેર્નરોચયન્તે સુહૃદસ્સમાગતાઃ ।

ઇતીવ તસ્મિન્ શયને ન્યવેશયન્ વનિચિન્ત્ય રાજાનમચિન્ત્ય દર્શનમ્ ॥ 29 ॥

ગતપ્રભા દ્યૌરિવ ભાસ્કરં વિના વ્યપેતનક્ષત્રગણેવ શર્વરી ।

પુરી બભાસે રહિતા મહાત્મના ન ચાસ્રકણ્ઠાઽકુલમાર્ગચત્વરા ॥ 30 ॥

નરાશ્ચ નાર્યશ્ચ સમેત્ય સઙ્ઘશઃ વિગર્હમાણા ભરતસ્ય માતરમ્ ।

તદા નગર્યાં નરદેવસઙ્ક્ષયે બભૂવુરાર્તા ન ચ શર્મ લેભિરે ॥ 31 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષટ્ષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ |

tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |

hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 1 ||

kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |

upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 2 ||

tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam |

hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prekṣya pārthivam || 3 ||

kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śokakarśitā |

upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata || 4 ||

sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |

tyaktvā rājānamekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi || 5 ||

vihāya māṃ gato rāmaḥ bhartā ca svargato mama |

vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||

bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ |

icchejjīvitumanyatra kaikeyyāstyaktadharmaṇaḥ || 7 ||

na lubdho budhyate doṣān kimpākamiva bhakṣayan |

kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 8 ||

aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam |

sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 9 ||

sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |

rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamito gataḥ || 10 ||

videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |

duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati || 11 ||

nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |

niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 12 ||

vṛddhaścaivālpaputraśca vaidehīmanucintayan |

so'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam || 13 ||

sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |

idaṃ śarīra māliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam || 14 ||

tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |

vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ || 15 ||

tailadroṇyāmathāmātyā samveśya jagatīpatim |

rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram || 16 ||

na tu saṅkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |

sarvajñāḥ kartumīṣuste tato rakṣanti bhūmipam || 17 ||

tailadroṇyāṃ tu sacivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam |

hā mṛto'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadevayan || 18 ||

bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ netraprasravaṇairmukhaiḥ |

rudantya śśokasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan || 19 ||

hā mahārāja rāmeṇa satataṃ priyavādinā |

vihīnāssatyasandhena kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 20 ||

kaikeyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghaveṇa viyojitāḥ |

kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpe vidhavā vayam || 21 ||

sa hi nāthassadāsmākaṃ tava ca prabhurātmavān |

vanaṃ rāmo gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam || 22 ||

tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |

kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ || 23 ||

yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati || 24 ||

tā bāṣpeṇa ca saṃvītāśśokena vipulena ca |

vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 25 ||

niśā candravihīneva strīva bhartṛvivarjitā |

purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā || 26 ||

bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |

śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram || 27 ||

gate tu śokāt tridivaṃ narādhipe mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca |

nivṛttacārassahasā gato raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā || 28 ||

ṛte tu putrāddhahanaṃ mahīpaternarocayante suhṛdassamāgatāḥ |

itīva tasmin śayane nyaveśayan vanicintya rājānamacintya darśanam || 29 ||

gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |

purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā'kulamārgacatvarā || 30 ||

narāśca nāryaśca sametya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |

tadā nagaryāṃ naradevasaṅkṣaye babhūvurārtā na ca śarma lebhire || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ||