2.61 Ayodhyakanda - Ekashashtitama Sargah

ॐ

2.61 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

વનં ગતે ધર્મપરે રામે રમયતાં વરે ।

કૌસલ્યા રુદતી સ્વાર્તા ભર્તારમિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

યદ્યપિ ત્રિષુ લોકેષુ પ્રથિતં તે મહદ્યશઃ ।

સાનુક્રોશો વદાન્યશ્ચ પ્રિયવાદી ચ રાઘવઃ ॥ 2 ॥

કથં નરવરશ્રેષ્ઠ પુત્રૌ તૌ સહ સીતયા ।

દુઃખિતૌ સુખસંવૃદ્ધૌ વને દુઃખં સહિષ્યતઃ ॥ 3 ॥

સા નૂનં તરુણી શ્યામા સુકુમારી સુખોચિતા ।

કથમુષ્ણં ચ શીતં ચ મૈથિલી પ્રસહિષ્યતે ॥ 4 ॥

ભુક્ત્વાઽશનં વિશાલાક્ષી સૂપદં શાન્વિતં શુભમ્ ।

વન્યં નૈવારમાહારં કથં સીતોપભોક્ષ્યતે ॥ 5 ॥

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષં શ્રુત્વા શુભમનિન્દિતા ।

કથં ક્રવ્યાદસિંહાનાં શબ્દં શ્રોષ્યત્યશોભનમ્ ॥ 6 ॥

મહેન્દ્રધ્વજસઙ્કાશઃ ક્વ નુ શેતે મહાભુજઃ ।

ભુજં પરિઘસઙ્કાશમુપધાય મહાબલઃ ॥ 7 ॥

પદ્મવર્ણં સુકેશાન્તં પદ્મનિશ્શ્વાસમુત્તમમ્ ।

કદા દ્રક્ષ્યામિ રામસ્ય વદનં પુષ્કરેક્ષણમ્ ॥ 8 ॥

વજ્રસારમયં નૂનં હૃદયં મે ન સંશયઃ ।

અપશ્યન્ત્યા ન તં યદ્વૈ ફલતીદં સહસ્રધા ॥ 9 ॥

યત્ત્વયાઽકરુણં કર્મ વ્યપોહ્ય મમ બાન્ધવાઃ ।

નિરસ્તાઃ પરિધાવન્તિ સુખાર્હાઃ કૃપણા વને ॥ 10 ॥

યદિ પઞ્ચદશે વર્ષે રાઘવઃ પુનરેષ્યતિ ।

જહ્યાદ્રાજ્યં ચ કોષં ચ ભરતો નોપલક્ષયતે ॥ 11 ॥

ભોજયન્તિ કિલ શ્રાદ્ધે કેચિત્સ્વાનેવ બાન્ધવાન્ ।

તતઃ પશ્ચાત્સમીક્ષન્તે કૃતકાર્યા દ્વિજર્ષભાન્ ॥ 12 ॥

તત્ર યે ગુણવન્તશ્ચ વિદ્વાંસશ્ચ દ્વિજાતયઃ ।

ન પશ્ચાત્તેઽભિમન્યન્તે સુધામપિ સુરોપમાઃ ॥ 13 ॥

બ્રાહ્મણેષ્વપિ તૃપ્તેષુ પશ્ચાદ્ભોક્તું દ્વિજર્ષભાઃ ।

નાભ્યુપૈતુમલં પ્રાજ્ઞા શ્શૃઙ્ગચ્છેદમિવર્ષભાઃ ॥ 14 ॥

એવં કનીયસા ભ્રાત્રા ભુક્તં રાજ્યં વિશામ્પતે ।

ભ્રાતા જ્યેષ્ઠો વરિષ્ઠશ્ચ કિમર્થં નાવમંસ્યતે ॥ 15 ॥

ન પરેણાઽહૃતં ભક્ષ્યં વ્યાઘ્રઃ ખાદિતુમિચ્છતિ ।

એવમેતન્નરવ્યાઘ્રઃ પરલીઢં ન મન્યતે ॥ 16 ॥

હવિરાજ્યં પુરોડાશાઃ કુશા યૂપાશ્ચ ખાદિરાઃ ।

નૈતાનિ યાતયામાનિ કુર્વન્તિ પુનરધ્વરે ॥ 17 ॥

તથા હ્યાત્તમિદં રાજ્યં હૃતસારાં સુરામિવ ।

નાભિમન્તુમલં રામો નષ્ટસોમમિવાધ્વરમ્ ॥ 18 ॥

ન ચેમાં ધર્ષણાં રામ સઙ્ગચ્છેદત્યમર્ષણઃ ।

દારયેન્મન્દરમપિ સ હિ ક્રુદ્ધશ્શિતૈશ્શરૈઃ ॥ 19 ॥

ત્વાં તુ નોત્સહતે હન્તું મહાત્મા પિતૃગૌરવાત્ ।

સસોમાર્કગ્રહગણં નભસ્તારાવિચિત્રિતમ્ ॥ 20 ॥

પાતયેદ્યોદિવં ક્રુદ્ધસ્સત્વાં ન વ્યતિવર્તતે ।

પ્રક્ષોભયેદ્વારયે દ્વા મહીં શૈલશતાચિતામ્ ॥ 21 ॥

નૈવં વિધમસત્કારં રાઘવો મર્ષયિષ્યતિ ।

બલવાનિવ શાર્દૂલો વાલધેરભિમર્શનમ્ ॥ 22 ॥

નૈતસ્ય સહિતા લોકા ભયં કુર્યુર્મહામૃથે ।

અધર્મન્ત્વિહ ધર્માત્મા લોકં ધર્મેણ યોજયેત્ ॥ 23 ॥

નન્વસૌ કાઞ્ચનૈર્બાણૈર્મહાવીર્યો મહાભુજઃ ।

યુગાન્ત ઇવ ભૂતાનિ સાગરાનપિ નિર્દહેત્ ॥ 24 ॥

સ તાદૃશસ્સિંહબલો વૃષભાક્ષો નરર્ષભઃ ।

સ્વયમેવ હતઃ પિત્રા જલજેનાત્મજો યથા ॥ 25 ॥

દ્વિજાતિચરિતો ધર્મશ્શાસ્ત્રદૃષ્ટસ્સનાતનઃ ।

યદિ તે ધર્મનિરતે ત્વયા પુત્રે વિવાસિતે ॥ 26 ॥

ગતિરેકા પતિર્નાર્યા દ્વિતીયા ગતિરાત્મજઃ ।

તૃતીયા જ્ઞાતયો રાજંશ્ચતુર્થી નેહ વિદ્યતે ॥ 27 ॥

તત્ર ત્વં ચૈવ મે નાસ્તિ રામશ્ચ વનમાશ્રિતઃ ।

ન વનં ગન્તુમિચ્છામિ સર્વથા નિહતા ત્વયા ॥ 28 ॥

હતં ત્વયા રાજ્યમિદં સરાષ્ટ્રં હતસ્તથાઽત્મા સહ મન્ત્રિભિશ્ચ ।

હતા સપુત્રાઽસ્મિ હતાશ્ચ પૌરાસ્સુત શ્ચ ભાર્યા ચ તવ પ્રહૃષ્ટૌ ॥ 29 ॥

ઇમાં ગિરં દારુણશબ્દ સંશ્રિતાં નિશમ્ય રાજાઽપિ મુમોહ દુઃખિતઃ ।

તત સ્સ શોકં પ્રવિવેશ પાર્થિવસ્સ્વદુષ્કૃતં ચાપિ પુનસ્તદા સ્મરન્ ॥ 30 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |

vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare |

kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt || 1 ||

yadyapi triṣu lokeṣu prathitaṃ te mahadyaśaḥ |

sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ || 2 ||

kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā |

duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ || 3 ||

sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā |

kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate || 4 ||

bhuktvā'śanaṃ viśālākṣī sūpadaṃ śānvitaṃ śubham |

vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate || 5 ||

gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā |

kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam || 6 ||

mahendradhvajasaṅkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ |

bhujaṃ parighasaṅkāśamupadhāya mahābalaḥ || 7 ||

padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniśśvāsamuttamam |

kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam || 8 ||

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ |

apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā || 9 ||

yattvayā'karuṇaṃ karma vyapohya mama bāndhavāḥ |

nirastāḥ paridhāvanti sukhārhāḥ kṛpaṇā vane || 10 ||

yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |

jahyādrājyaṃ ca koṣaṃ ca bharato nopalakṣayate || 11 ||

bhojayanti kila śrāddhe kecitsvāneva bāndhavān |

tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān || 12 ||

tatra ye guṇavantaśca vidvāṃsaśca dvijātayaḥ |

na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ || 13 ||

brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktuṃ dvijarṣabhāḥ |

nābhyupaitumalaṃ prājñā śśṛṅgacchedamivarṣabhāḥ || 14 ||

evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāmpate |

bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate || 15 ||

na pareṇā'hṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati |

evametannaravyāghraḥ paralīḍhaṃ na manyate || 16 ||

havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ |

naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare || 17 ||

tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva |

nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram || 18 ||

na cemāṃ dharṣaṇāṃ rāma saṅgacchedatyamarṣaṇaḥ |

dārayenmandaramapi sa hi kruddhaśśitaiśśaraiḥ || 19 ||

tvāṃ tu notsahate hantuṃ mahātmā pitṛgauravāt |

sasomārkagrahagaṇaṃ nabhastārāvicitritam || 20 ||

pātayedyodivaṃ kruddhassatvāṃ na vyativartate |

prakṣobhayedvāraye dvā mahīṃ śailaśatācitām || 21 ||

naivaṃ vidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati |

balavāniva śārdūlo vāladherabhimarśanam || 22 ||

naitasya sahitā lokā bhayaṃ kuryurmahāmṛthe |

adharmantviha dharmātmā lokaṃ dharmeṇa yojayet || 23 ||

nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ |

yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet || 24 ||

sa tādṛśassiṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ |

svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā || 25 ||

dvijāticarito dharmaśśāstradṛṣṭassanātanaḥ |

yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite || 26 ||

gatirekā patirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ |

tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate || 27 ||

tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaśca vanamāśritaḥ |

na vanaṃ gantumicchāmi sarvathā nihatā tvayā || 28 ||

hataṃ tvayā rājyamidaṃ sarāṣṭraṃ hatastathā'tmā saha mantribhiśca |

hatā saputrā'smi hatāśca paurāssuta śca bhāryā ca tava prahṛṣṭau || 29 ||

imāṃ giraṃ dāruṇaśabda saṃśritāṃ niśamya rājā'pi mumoha duḥkhitaḥ |

tata ssa śokaṃ praviveśa pārthivassvaduṣkṛtaṃ cāpi punastadā smaran || 30 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||