2.56 Ayodhyakanda - Shatpanchasha Sargah

ॐ

2.56 અયોધ્યાકાણ્ડ - ષટ્પઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ષટ્પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામવસુપ્તમનન્તરમ્ ।

પ્રબોધયામાસ શનૈર્લક્ષ્મણં રઘુનન્દનઃ ॥ 1 ॥

સૌમિત્રે શ્રુણુ વન્યાનાં વલ્ગુ વ્યાહરતાં સ્વનમ્ ।

સમ્પ્રતિષ્ઠામહે કાલ પ્રસ્થાનસ્ય પરન્તપ ॥ 2 ॥

સ સુપ્તસ્સમયે ભ્રાત્રા લક્ષ્મણઃ પ્રતિબોધિતઃ ।

જહૌ નિદ્રાં ચ તન્દ્રીં ચ પ્રસક્તં ચ પથિ શ્રમમ્ ॥ 3 ॥

તત ઉત્થાય તે સર્વે સ્પૃષ્ટ્વા નદ્યા શ્શિવં જલમ્ ।

પન્થાનમૃષિણાઽદિષ્ટં ચિત્રકૂટસ્ય તં યયુઃ ॥ 4 ॥

તતસ્સમ્પ્રસ્થિતઃ કાલે રામસ્સૌમિત્રિણા સહ ।

સીતાં કમલપત્રાક્ષીમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥

આદિપ્તાનિવ વૈદેહિ સર્વતઃ પુષ્પિતાન્નગાન્ ।

સ્વૈઃ પુષ્પૈઃ કિંશુકાન્ પશ્ય માલિનશિશિરાત્યયે ॥ 6 ॥

પશ્ય ભલ્લાતકાન્ ફુલ્લાન્નરૈ રનુપસેવિતાન્ ।

ફલપત્રૈરવનતા ન્નૂનં શક્ષ્યામ જીવિતુમ્ ॥ 7 ॥

પશ્ય દ્રોણપ્રમાણાનિ લમ્બમાનાનિ લક્ષ્મણ ।

મધૂનિ મધુકારીભિ સ્સમ્ભૃતાનિ નગે નગે ॥ 8 ॥

એષ ક્રોશતિ નત્યૂહસ્તં શિખી પ્રતિકૂજતિ ।

રમણીયે વનોદ્દેશે પુષ્પસંસ્તરસઙ્કટે ॥ 9 ॥

માતઙ્ગયૂથાનુસૃતં પક્ષિસંઙ્ઘાનુનાદિતમ્ ।

ચિત્રકૂટમિમં પશ્ય પ્રવૃદ્ધશિખરં ગિરિમ્ ॥ 10 ॥

સમભૂમિતલે રમ્યે દ્રુમૈર્બહુભિરાવૃતે ।

પુણ્યે રંસ્યામહે તાત ચિત્રકૂટસ્ય કાનને ॥ 11 ॥

તતસ્તૌ પાદચારેણ ગચ્છન્તૌ સહ સીતયા ।

રમ્યમાસેદતુશ્શૈલં ચિત્રકૂટં મનોરમમ્ ॥ 12 ॥

તન્તુ પર્વતમાસાદ્ય નાનાપક્ષિગણાયુતમ્ ।

બહુમૂલફલં રમ્યં સમ્પન્નં સરસોદકમ્ ॥ 13 ॥

મનોજ્ઞોઽયં ગિરિસ્સૌમ્ય નાનાદ્રુમલતાયુતઃ ।

બહુમૂલફલો રમ્ય સ્સ્વાજીવઃ પ્રતિભાતિ મે ॥ 14 ॥

મુનયશ્ચ મહાત્માનો વસન્ત્યસ્મિ શિલોચ્ચયે ।

અયં વાસો ભવેત્તાવદત્ર સૌમ્ય રમેમહિ ॥ 15 ॥

ઇતિ સીતા ચ રામશ્ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ ।

અભિગમ્યાઽશ્રમં સર્વે વાલ્મીકિ મભિવાદયન્ ॥ 16 ॥

તાન્મહર્ષિ પ્રમુદિતઃ પૂજયામાસ ધર્મવિત્ ।

અસ્યતામિતિ ચોવાચ સ્વાગન્તુ નિવેદ્ય ચ ॥ 17 ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાબાહુર્લક્ષ્મણં લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।

સન્નિવેદ્ય યથાન્યાય માત્માનમૃષયે પ્રભુઃ ॥ 18 ॥

લક્ષ્મણાઽઽનય દારૂણિ દૃઢાનિ ચ વરાણિ ચ ।

કુરુષ્વાઽવસથં સૌમ્ય વાસે મેઽભિરતં મનઃ ॥ 19 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સૌમિત્રિર્વિવિધાન્ દ્રુમાન્ ।

આજહાર તત શ્ચક્રે પર્ણશાલામરિન્દમઃ ॥ 20 ॥

તાં નિષ્ઠિતાં બદ્ધકટાં દૃષ્ટ્વા રામસ્સુદર્શનામ્ ।

શુશ્રૂષમાણમેકાગ્રમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥

ઐણેયં માંસમાહૃત્ય શાલાં યક્ષ્યામહે વયમ્ ।

કર્તવ્યં વાસ્તુશમનં સૌમિત્રે ચિરજીવિભિઃ ॥ 22 ॥

મૃગં હત્વાઽઽનય ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણેહ શુભેક્ષણ ।

કર્તવ્ય શ્શાસ્ત્રદૃષ્ટો હિ વિધિર્ધર્મમનુસ્મર ॥ 23 ॥

ભ્રાતુર્વચનમાજ્ઞાય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ।

ચકાર સ યથોક્તં ચ તં રામ પુનરબ્રવીત્ ॥ 24 ॥

ઐણેયં શ્રપયસ્વૈતચ્છાલાં યક્ષ્યામહે વયમ્ ।

ત્વર સૌમ્ય મુહૂર્તોઽયં ધ્રુવશ્ચ દિવસોઽપ્યયમ્ ॥ 25 ॥

સ લક્ષ્મણઃ કૃષ્ણમૃગં મેધ્યં હત્વા પ્રતાપવાન્ ।

અથ ચિક્ષેપ સૌમિત્રિસ્સમિદ્ધે જાતવેદસિ ॥ 26 ॥

તન્તુ પક્વં પરિજ્ઞાય નિષ્ટપ્તં છિન્નશોણિતમ્ ।

લક્ષ્મણઃ પુરુષવ્યાઘ્રમથ રાઘવમબ્રવીત્ ॥ 27 ॥

અયં સર્વઃ સમસ્તાગ્ઙઃ શ્રૃતઃ કૃષ્ણમૃગો મયા ।

દેવતાં દેવસઙ્કાશ યજસ્વ કુશલો હ્યસિ ॥ 28 ॥

રામઃ સ્નાત્વા તુ નિયતો ગુણવાન્ જપ્યકોવિદઃ ।

સઙ્ગ્રહેણાકરોત્ સ્રવાર્ન મન્ત્રાન્ સત્રાવસાનિકાન્ ॥ 29 ॥

ઇષ્ટ્વા દેવગણાન્સર્વાન્વિવેશાઽવસથં શુચિઃ ।

બભૂવ ચ મનોહ્લાદો રામસ્યામિતતેજસઃ ॥ 30 ॥

વૈશ્વદેવબલિં કૃત્વા રૌદ્રં વૈષ્ણવ મેવ ચ ।

વાસ્તુસંશમનીયાનિ મઙ્ગલાનિ પ્રવર્તયન્ ॥ 31 ॥

જપં ચ ન્યાયત કૃત્વા સ્નાત્વા નદ્યાં યથાવિધિ ।

પાપસંશમનં રામ શ્ચકાર બલિમુત્તમમ્ ॥ 32 ॥

વેદિસ્થલવિધાનાનિ ચૈત્યાન્યાયતનાનિ ચ ।

આશ્રમસ્યાનુરૂપાણિ સ્થાપયામાસ રાઘવઃ ॥ 33 ॥

વન્યૈર્માલ્યૈઃ ફલૈર્મૂલૈઃ પક્વૈર્માંસૈર્યથાવિધિ ।

અદ્ભિર્જપૈશ્ચ વેદોક્તૈર્દર્ભૈશ્ચ સસમિત્કુશૈઃ ॥ 34 ॥

તૌ તર્પયિત્વા ભૂતાનિ રાઘવૌ સહ સીતયા ।

તદા વિવિશતુ શ્શાલાં સુશુભાં શુભલક્ષણૌ ॥ 35 ॥

તાં વૃક્ષપર્ણચ્છદનાં મનોજ્ઞાં યથાપ્રદેશં સુકૃતાં નિવાતામ્ ।

વાસાય સર્વે વિવિશુસ્સમેતાસ્સભાં યથા દેવગણાસ્સુધર્મામ્ ॥ 36 ॥

અનેકનાનામૃગપક્ષિસઙ્કુલે વિચિત્રપત્રસ્તબકૈર્દ્રુમૈર્યુતે ।

વનોત્તમે વ્યાલમૃગાનુનાદિતે તદા વિજહ્રુ સ્સુસુખં જિતેન્દ્રિયાઃ ॥ 37 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષટ્પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |

atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram |

prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ || 1 ||

saumitre śruṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam |

sampratiṣṭhāmahe kāla prasthānasya parantapa || 2 ||

sa suptassamaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |

jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam || 3 ||

tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyā śśivaṃ jalam |

panthānamṛṣiṇā'diṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ || 4 ||

tatassamprasthitaḥ kāle rāmassaumitriṇā saha |

sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt || 5 ||

ādiptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān |

svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaśiśirātyaye || 6 ||

paśya bhallātakān phullānnarai ranupasevitān |

phalapatrairavanatā nnūnaṃ śakṣyāma jīvitum || 7 ||

paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |

madhūni madhukārībhi ssambhṛtāni nage nage || 8 ||

eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati |

ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṅkaṭe || 9 ||

mātaṅgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃṅghānunāditam |

citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim || 10 ||

samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte |

puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane || 11 ||

tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā |

ramyamāsedatuśśailaṃ citrakūṭaṃ manoramam || 12 ||

tantu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam |

bahumūlaphalaṃ ramyaṃ sampannaṃ sarasodakam || 13 ||

manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ |

bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me || 14 ||

munayaśca mahātmāno vasantyasmi śiloccaye |

ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi || 15 ||

iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |

abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan || 16 ||

tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit |

asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca || 17 ||

tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ || 18 ||

lakṣmaṇā''naya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |

kuruṣvā'vasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ || 19 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhān drumān |

ājahāra tata ścakre parṇaśālāmarindamaḥ || 20 ||

tāṃ niṣṭhitāṃ baddhakaṭāṃ dṛṣṭvā rāmassudarśanām |

śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt || 21 ||

aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam |

kartavyaṃ vāstuśamanaṃ saumitre cirajīvibhiḥ || 22 ||

mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa |

kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara || 23 ||

bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt || 24 ||

aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam |

tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam || 25 ||

sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ medhyaṃ hatvā pratāpavān |

atha cikṣepa saumitrissamiddhe jātavedasi || 26 ||

tantu pakvaṃ parijñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam |

lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt || 27 ||

ayaṃ sarvaḥ samastāgṅaḥ śrṛtaḥ kṛṣṇamṛgo mayā |

devatāṃ devasaṅkāśa yajasva kuśalo hyasi || 28 ||

rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavān japyakovidaḥ |

saṅgraheṇākarot sravārna mantrān satrāvasānikān || 29 ||

iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ |

babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ || 30 ||

vaiśvadevabaliṃ kṛtvā raudraṃ vaiṣṇava meva ca |

vāstusaṃśamanīyāni maṅgalāni pravartayan || 31 ||

japaṃ ca nyāyata kṛtvā snātvā nadyāṃ yathāvidhi |

pāpasaṃśamanaṃ rāma ścakāra balimuttamam || 32 ||

vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca |

āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ || 33 ||

vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāṃsairyathāvidhi |

adbhirjapaiśca vedoktairdarbhaiśca sasamitkuśaiḥ || 34 ||

tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā |

tadā viviśatu śśālāṃ suśubhāṃ śubhalakṣaṇau || 35 ||

tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām |

vāsāya sarve viviśussametāssabhāṃ yathā devagaṇāssudharmām || 36 ||

anekanānāmṛgapakṣisaṅkule vicitrapatrastabakairdrumairyute |

vanottame vyālamṛgānunādite tadā vijahru ssusukhaṃ jitendriyāḥ || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||