2.53 Ayodhyakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

2.53 અયોધ્યાકાણ્ડ - ત્રિપઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સન્ધ્યામન્વાસ્યપશ્ચિમામ્ ।

રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥ 1 ॥

અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્યાતા જનપદાદ્બહિઃ ।

યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમર્હસિ ॥ 2 ॥

જાગર્તવ્યમતન્દ્રિભ્યામદ્યપ્રભૃતિ રાત્રિષુ ।

યોગક્ષેમૌ હિ સીતાયા વર્તેતે લક્ષ્મણાવયોઃ ॥ 3 ॥

રાત્રિં કથઞ્ચિદેવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે ।

અપાવર્તામહે ભૂમાવાસ્તીર્ય સ્વયમાર્જિતૈઃ ॥ 4 ॥

સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ ।

ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥ 5 ॥

ધ્રુવમદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ ।

કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમર્હતિ ॥ 6 ॥

સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્ ।

અપિ ન ચ્યાવયેત્પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમાગતમ્ ॥ 7 ॥

અનાથશ્ચ હિ વૃદ્ધશ્ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ ।

કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેયી વશમાગતઃ ॥ 8 ॥

ઇદં વ્યસનમાલોક્ય રાજ્ઞશ્ચ મતિવિભ્રમમ્ ।

કામ એવાર્થધર્માભ્યાં ગરીયાનિતિ મે મતિઃ ॥ 9 ॥

કો હ્યવિદ્વાનપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ ।

છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામિવ લક્ષ્મણ ॥ 10 ॥

સુખી બત સભાર્યશ્ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ ।

મુદિતાન્ કોસલાનેકો યો ભોક્ષ્યત્યધિરાજવત્ ॥ 11 ॥

સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમેકં ભવિષ્યતિ ।

તાતે ચ વયસાઽતીતે મયિ ચારણ્યમાસ્થિતે ॥ 12 ॥

અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય ય કામમનુવર્તતે ।

એવમાપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા ॥ 13 ॥

મન્યે દશરથાન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ ।

કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥ 14 ॥

અપીદાનીં તુ કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા ।

કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સમ્પ્રબાધેત મત્કૃતે ॥ 15 ॥

મા સ્મ મત્કારણાદ્દેવી સુમિત્રા દુઃખમાવસેત્ ।

અયોધ્યામિત એવ ત્વં કાલ્યે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥ 16 ॥

અહમેકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્ ।

અનાથાયા હિ નાથસ્ત્વં કૌશલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥ 17 ॥

ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષ્યમન્યાય્યમાચરેત્ ।

પરિદદ્યાહિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥ 18 ॥

નૂનં જાત્યન્તરે કસ્મિન્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્વિયોજિતાઃ ।

જનન્યા મમ સૌમિત્રે તસ્માદેતદુપસ્થિતમ્ ॥ 19 ॥

મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુખસંવર્ધિતેન ચ ।

વિપ્રયુજ્યત કૌશલ્યા ફલકાલે ધિગસ્તુ મામ્ ॥ 20 ॥

મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ।

સૌમિત્રે યોઽહમમ્બાયા દદ્મિ શોકમનન્તકમ્ ॥ 21 ॥

મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણ શારિકા ।

યસ્યાસ્તચ્છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમરેર્દશ ॥ 22 ॥

શોચન્ત્યા અલ્પભાગ્યાયા ન કિઞ્ચિદુપકુર્વતા ।

પુત્રેણ કિમપુત્રાયા મયા કાર્યમરિન્દમ ॥ 23 ॥

અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌશલ્યા રહિતા મયા ।

શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે ॥ 24 ॥

એકો હ્યહમયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ ।

તરેયમિષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમકારણમ્ ॥ 25 ॥

અધર્મભયભીતશ્ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ ।

તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહ માત્માનમભિષેચયે ॥ 26 ॥

એતદન્યશ્ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને વને ।

અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમુપાવિશત્ ॥ 27 ॥

વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમિવાનલમ્ ।

સમુદ્રમિવ નિર્વેગમાશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥ 28 ॥

ધ્રુવમદ્ય પુરી રાજન્નયોધ્યાયુધિનાં વર ।

નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી ॥ 29 ॥

નૈતદૌપયિકં રામ યદિદં પરિતપ્યતે ।

વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ ॥ 30 ॥

ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમપિ રાઘવ ।

મુહૂર્તમપિ જીવાવો જલાન્મત્સ્યાવિનોદ્ધૃતૌ ॥ 31 ॥

નહિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરન્તપ ।

દ્રષ્ટુમિચ્છેયમદ્યાહં સ્વર્ગં ચાપિ ત્વયા વિના ॥ 32 ॥

તતસ્તત્ર સુખાસીનૌ નાતિદૂરે નિરીક્ષ્ય તામ્ ।

ન્યગ્રોધે સુકૃતાં શય્યાં ભેજાતે ધર્મવત્સલૌ ॥ 33 ॥

સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમપુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમાદરાત્ ।

સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરન્તપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ ॥ 34 ॥

તતસ્તુ તસ્મિન્ વિજને વને તદા મહાબલૌ રાઘવવંશવર્ધનૌ ।

ન તૌ ભયં સમ્ભ્રમમભ્યુપેયતુ ર્યથૈવ સિંહૌ ગિરિસાનુગોચરૌ ॥ 35 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyāmanvāsyapaścimām |

rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||

adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |

yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||

jāgartavyamatandribhyāmadyaprabhṛti rātriṣu |

yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||

rātriṃ kathañcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |

apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |

imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||

dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |

kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |

api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||

anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |

kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||

idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |

kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||

ko hyavidvānapi pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |

chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||

sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |

muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||

sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |

tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||

arthadharmau parityajya ya kāmamanuvartate |

evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |

kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||

apīdānīṃ tu kaikeyī saubhāgyamadamohitā |

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||

mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |

ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||

ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |

anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣyamanyāyyamācaret |

paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||

nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrairviyojitāḥ |

jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||

mayā hi cirapuṣṭena dukhasaṃvardhitena ca |

viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||

mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |

saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā |

yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||

śocantyā alpabhāgyāyā na kiñcidupakurvatā |

putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||

alpabhāgyā hi me mātā kauśalyā rahitā mayā |

śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||

eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |

tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||

adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha |

tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||

etadanyaśca karuṇaṃ vilapya vijane vane |

aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |

samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||

dhruvamadya purī rājannayodhyāyudhināṃ vara |

niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||

naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyate |

viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||

na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |

muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||

nahi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ parantapa |

draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||

tatastatra sukhāsīnau nātidūre nirīkṣya tām |

nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||

sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |

samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||

tatastu tasmin vijane vane tadā mahābalau rāghavavaṃśavardhanau |

na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||