2.50 Ayodhyakanda - Panchasha Sargah

ॐ

2.50 અયોધ્યાકાણ્ડ - પઞ્ચાશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।

વિશાલાન્ કોસલાન્ રમ્યાન્ યાત્વા લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।

અયોધ્યાભિમુખો ધીમાન્ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

આપૃચ્છે ત્વાં પુરીશ્રેષ્ઠે કાકુત્સ્થપરિપાલિતે ।

દૈવતાનિ ચ યાનિ ત્વાં પાલયન્તિ વસન્તિ ચ ॥ 2 ॥

નિવૃત્તવનવાસસ્ત્વામનૃણો જગતીપતેઃ ।

પુનર્દ્રક્ષ્યામિ માત્રા ચ પિત્રા ચ સહ સઙ્ગતઃ ॥ 3 ॥

તતો રુધિરતામ્રાક્ષો ભુજમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ।

અશ્રુપૂર્ણમુખો દીનોઽબ્રવીજ્જાનપદં જનમ્ ॥ 4 ॥

અનુક્રોશો દયા ચૈવ યથાર્હં મયિ વઃ કૃતઃ ।

ચિરં દુઃખસ્ય પાપીયો ગમ્યતામર્થસિદ્ધયે ॥ 5 ॥

તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ।

વિલપન્તો નરા ઘોરં વ્યતિષ્ઠન્ત ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥ 6 ॥

તથા વિલપતાં તેષામતૃપ્તાનાં ચ રાઘવઃ ।

અચક્ષુર્વિષયં પ્રાયાદ્યથાર્કઃ ક્ષણદામુખે ॥ 7 ॥

તતો ધાન્યધનોપેતાન્ દાનશીલજનાન્ શિવાન્ ।

અકુતશ્ચિદ્ભયાન્ રમ્યાંશ્ચૈત્યયૂપસમાવૃતાન્ ॥ 8 ॥

ઉદ્યાનામ્રવનોપેતાન્ સમ્પન્નસલિલાશયાન્ ।

તુષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાન્ ગોકુલાકુલસેવિતાન્ ॥ 9 ॥

લક્ષણીયાન્નરેન્દ્રાણાં બ્રહ્મઘોષાભિનાદિતાન્ ।

રથેન પુરુષવ્યાઘ્રઃ કોસલાનત્યવર્તત ॥ 10 ॥

મધ્યેનમુદિતં સ્ફીતં રમ્યોદ્યાનસમાકુલમ્ ।

રાજ્યં ભોગ્યં નરેન્દ્રાણાં યયૌ ધૃતિમતાં વરઃ ॥ 11 ॥

તત સ્ત્રિપથગાં દિવ્યાં શિવતોયામશૈવલામ્ ।

દદર્શ રાઘવો ગઙ્ગાં પુણ્યામૃષિનિષેવિતામ્ ॥ 12 ॥

આશ્રમૈરવિદૂરસ્થૈઃ શ્રીમદ્ભિસ્સમલઙ્કૃતામ્ ।

કાલેઽપ્સરોભિર્હૃષ્ટાભિ સ્સેવિતામ્ભોહ્રદાં શિવામ્ ॥ 13 ॥

દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈરુપશોભિતામ્ ।

નાનાગન્ધર્વપત્નીભિ સ્સેવિતાં સતતં શિવામ્ ॥ 14 ॥

દેવાઽઽક્રીડશતાકીર્ણાં દેવોદ્યાનશતાયુતામ્ ।

દેવાર્થમાકાશગમાં વિખ્યાતાં દેવપદ્મિનીમ્ ॥ 15 ॥

જલાઘાતાટ્ટહાસોગ્રાં ફેનનિર્મલહાસિનીમ્ ।

ક્વચિદ્વેણીકૃતજલાં ક્વચિદાવર્તશોભિતામ્ ॥ 16 ॥

ક્વચિત્ સ્તિમિતગમ્ભીરાં ક્વચિદ્વેગજલાકુલામ્ ।

ક્વચિદ્ગમ્ભીરનિર્ઘોષાં ક્વચિદ્ભૈરવનિસ્વનામ્ ॥ 17 ॥

દેવસઙ્ઘાપ્લુતજલાં નિર્મલોત્પલશોભિતામ્ ।

ક્વચિદાભોગપુલિનાં ક્વચિન્નિર્મલવાલુકામ્ ॥ 18 ॥

હંસસારસસઙ્ઘુષ્ટાં ચક્રવાકોપકૂજિતામ્ ।

સદા મદૈશ્ચ વિહગૈરભિસન્નાદિતાન્તરામ્ ॥ 19 ॥

ક્વચિત્તીરરુહૈર્વૃક્ષૈર્માલાભિરિવશોભિતામ્ ।

ક્વચિત્ફુલ્લોત્પલચ્છન્નાં ક્વચિત્પદ્મવનાકુલામ્ ॥ 20 ॥

ક્વચિત્કુમુદષણ્ડૈશ્ચ કુડ્મલૈરુપશોભિતામ્ ।

નાનાપુષ્પરજોધ્વસ્તાં સમદામિવ ચ ક્વચિત્ ॥ 21 ॥

વ્યપેતમલસઙ્ઘાતાં મણિનિર્મલદર્શનામ્ ।

દિશાગજૈર્વનગજૈ ર્મત્તૈશ્ચ વરવારણૈઃ ॥ 22 ॥

દેવોપવાહ્યૈશ્ચ મુહુસ્સન્નાદિતવનાન્તરામ્ ।

પ્રમદામિવ યત્નેન ભૂષિતાં ભૂષણોત્તમૈઃ ॥ 23 ॥

ફલૈઃ પુષ્પૈઃ કિસલયૈર્વૃતાં ગુલ્મૈર્દ્વિજૈસ્તથા ।

શિંશુમારૈશ્ચ નક્રૈશ્ચ ભુજઙ્ગૈશ્ચ નિષેવિતામ્ ॥ 24 ॥

વિષ્ણુપાદચ્યુતાં દિવ્યામપાપાં પાપનાશિનીમ્ ।

તાં શઙ્કરજટાજૂટાદ્ભ્રષ્ટાં સાગરતેજસા ॥ 25 ॥

સમુદ્રમહિષીં ગઙ્ગાં સારસક્રૌઞ્ચનાદિતામ્ ।

આસસાદ મહાબાહુઃ શૃઙ્ગિબેરપુરં પ્રતિ ॥ 26 ॥

તામૂર્મિકલિલાવર્તામન્વવેક્ષ્ય મહારથઃ ।

સુમન્ત્રમબ્રવીત્સૂતમિહૈવાદ્ય વસામહે ॥ 27 ॥

અવિદૂરાદયં નદ્યા બહુપુષ્પપ્રવાલવાન્ ।

સુમહાનિઙ્ગુદીવૃક્ષો વસામોઽત્રૈવ સારથે ॥ 28 ॥

દ્રક્ષ્યામ સ્સરિતાં શ્રેષ્ઠાં સમ્માન્યસલિલાં શિવામ્ ।

દેવદાનવગન્ધર્વમૃગમાનુષપક્ષિણામ્ ॥ 29 ॥

લક્ષ્મણશ્ચ સુમન્ત્રશ્ચ બાઢમિત્યેવ રાઘવમ્ ।

ઉક્ત્વા તમિઙ્ગુદીવૃક્ષં તદોપયયતુર્હયૈઃ ॥ 30 ॥

રામોઽભિયાય તં રમ્યં વૃક્ષમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।

રથાદવાતરત્તસ્માત્સભાર્ય સ્સહલક્ષ્મણઃ ॥ 31 ॥

સુમન્ત્રોઽપ્યવતીર્યાસ્માન્મોચયિત્વા હયોત્તમાન્ ।

વૃક્ષમૂલગતં રામમુપતસ્થે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 32 ॥

તત્ર રાજા ગુહો નામ રામસ્યાત્મસમસ્સખા ।

નિષાદજાત્યો બલવાન્ સ્થપતિશ્ચેતિ વિશ્રુતઃ ॥ 33 ॥

સ શૃત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં રામં વિષયમાગતમ્ ।

વૃદ્ધૈઃ પરિવૃતોઽમાત્યૈઃ જ્ઞાતિભિશ્ચાભ્યુપાગતઃ ॥ 34 ॥

તતો નિષાદાધિપતિં દૃષ્ટ્વા દૂરાદુપસ્થિતમ્ ।

સહ સૌમિત્રિણા રામ સ્સમાગચ્છદ્ગુહેન સઃ ॥ 35 ॥

તમાર્તસ્સમ્પરિષ્વજ્ય ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ ।

યથાઽયોધ્યા તથેયં તે રામ કિં કરવાણિ તે ॥ 36 ॥

ઈદૃશં હિ મહાબાહો કઃ પ્રાપ્સ્યત્યતિથિં પ્રિયમ્ ।

તતો ગુણવદન્નાદ્યમુપાદાય પૃથગ્વિધમ્ ॥ 37 ॥

અર્ઘ્યં ચોપાનયત્ક્ષિપ્રં વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।

સ્વાગતં તે મહાબાહો તવેયમખિલા મહી ॥ 38 ॥

વયં પ્રેષ્યા ભવાન્ભર્તા સાધુ રાજ્યં પ્રશાધિ નઃ ।

ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પેયં ચ લેહ્યઞ્ચેદમુપસ્થિતમ્ ॥ 39 ॥

શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાજિનાં ખાદનં ચ તે ।

એવં બ્રુવાણં તુ ગુહં રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥ 40 ॥

અર્ચિતાશ્ચૈવ હૃષ્ટાશ્ચ ભવતા સર્વથા વયમ્ ।

પદ્ભ્યામભિગમાચ્ચૈવ સ્નેહસન્દર્શનેન ચ ॥ 41 ॥

ભુજાભ્યાં સાધુ પીનાભ્યાં પીડયન્વાક્યમબ્રવીત્ ।

દિષ્ટ્યા ત્વાં ગુહ પશ્યામિ હ્યરોગં સહ બાન્ધવૈઃ ।

અપિ તે કુશલં રાષ્ટ્રે મિત્રેષુ ચ ધનેષુ ચ ॥ 42 ॥

યત્ત્વિદં ભવતા કિઞ્ચિત્પ્રીત્યા સમુપકલ્પિતમ્ ।

સર્વં તદનુજાનામિ ન હિ વર્તે પ્રતિગ્રહે ॥ 43 ॥

કુશચીરાજિનધરં ફલમૂલાશિનં ચ મામ્ ।

વિદ્ધિ પ્રણિહિતં ધર્મે તાપસં વનગોચરમ્ ॥ 44 ॥

અશ્વાનાં ખાદનેનાહમર્થી નાન્યેન કેનચિત્ ।

એતાવતાઽત્ર ભવતા ભવિષ્યામિ સુપૂજિતઃ ॥ 45 ॥

એતે હિ દયિતા રાજ્ઞઃ પિતુર્દશરથસ્ય મે ।

એતૈસ્સુવિહિતૈરશ્વૈ ભવિષ્યામ્યહમર્ચિતઃ ॥ 46 ॥

અશ્વાનાં પ્રતિપાનં ચ ખાદનં ચૈવ સોઽન્વશાત્ ।

ગુહસ્તત્રૈવ પુરુષાં સ્ત્વરિતં દીયતામિતિ ॥ 47 ॥

તતશ્ચીરોત્તરાસઙ્ગઃ સન્ધ્યામન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ ।

જલમેવાદદે ભોજ્યં લક્ષ્મણેનાઽઽહૃતં સ્વયમ્ ॥ 48 ॥

તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ ।

સભાર્યસ્ય તતોઽભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃક્ષમુપાશ્રિતઃ ॥ 49 ॥

ગુહોઽપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમનુભાષયન્ ।

અન્વજાગ્રત્તતો રામમપ્રમત્તો ધનુર્ધરઃ ॥ 50 ॥

તથા શયાનસ્ય તતોઽસ્ય ધીમતો યશસ્વિનો દાશરથેર્મહાત્મનઃ ।

અદૃષ્ટદુઃખસ્ય સુખોચિતસ્ય સા તદાવ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥ 51 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcāśassargaḥ |

viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |

ayodhyābhimukho dhīmān prāñjalirvākyamabravīt || 1 ||

āpṛcche tvāṃ purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |

daivatāni ca yāni tvāṃ pālayanti vasanti ca || 2 ||

nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |

punardrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha saṅgataḥ || 3 ||

tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |

aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadaṃ janam || 4 ||

anukrośo dayā caiva yathārhaṃ mayi vaḥ kṛtaḥ |

ciraṃ duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye || 5 ||

te'bhivādya mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |

vilapanto narā ghoraṃ vyatiṣṭhanta kvacit kvacit || 6 ||

tathā vilapatāṃ teṣāmatṛptānāṃ ca rāghavaḥ |

acakṣurviṣayaṃ prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe || 7 ||

tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |

akutaścidbhayān ramyāṃścaityayūpasamāvṛtān || 8 ||

udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |

tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān || 9 ||

lakṣaṇīyānnarendrāṇāṃ brahmaghoṣābhināditān |

rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata || 10 ||

madhyenamuditaṃ sphītaṃ ramyodyānasamākulam |

rājyaṃ bhogyaṃ narendrāṇāṃ yayau dhṛtimatāṃ varaḥ || 11 ||

tata stripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām |

dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām || 12 ||

āśramairavidūrasthaiḥ śrīmadbhissamalaṅkṛtām |

kāle'psarobhirhṛṣṭābhi ssevitāmbhohradāṃ śivām || 13 ||

devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |

nānāgandharvapatnībhi ssevitāṃ satataṃ śivām || 14 ||

devā''krīḍaśatākīrṇāṃ devodyānaśatāyutām |

devārthamākāśagamāṃ vikhyātāṃ devapadminīm || 15 ||

jalāghātāṭṭahāsogrāṃ phenanirmalahāsinīm |

kvacidveṇīkṛtajalāṃ kvacidāvartaśobhitām || 16 ||

kvacit stimitagambhīrāṃ kvacidvegajalākulām |

kvacidgambhīranirghoṣāṃ kvacidbhairavanisvanām || 17 ||

devasaṅghāplutajalāṃ nirmalotpalaśobhitām |

kvacidābhogapulināṃ kvacinnirmalavālukām || 18 ||

haṃsasārasasaṅghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām |

sadā madaiśca vihagairabhisannāditāntarām || 19 ||

kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhirivaśobhitām |

kvacitphullotpalacchannāṃ kvacitpadmavanākulām || 20 ||

kvacitkumudaṣaṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |

nānāpuṣparajodhvastāṃ samadāmiva ca kvacit || 21 ||

vyapetamalasaṅghātāṃ maṇinirmaladarśanām |

diśāgajairvanagajai rmattaiśca varavāraṇaiḥ || 22 ||

devopavāhyaiśca muhussannāditavanāntarām |

pramadāmiva yatnena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ || 23 ||

phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvṛtāṃ gulmairdvijaistathā |

śiṃśumāraiśca nakraiśca bhujaṅgaiśca niṣevitām || 24 ||

viṣṇupādacyutāṃ divyāmapāpāṃ pāpanāśinīm |

tāṃ śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭāṃ sāgaratejasā || 25 ||

samudramahiṣīṃ gaṅgāṃ sārasakrauñcanāditām |

āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuraṃ prati || 26 ||

tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ |

sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe || 27 ||

avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān |

sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe || 28 ||

drakṣyāma ssaritāṃ śreṣṭhāṃ sammānyasalilāṃ śivām |

devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām || 29 ||

lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam |

uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ || 30 ||

rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ |

rathādavātarattasmātsabhārya ssahalakṣmaṇaḥ || 31 ||

sumantro'pyavatīryāsmānmocayitvā hayottamān |

vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ || 32 ||

tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamassakhā |

niṣādajātyo balavān sthapatiśceti viśrutaḥ || 33 ||

sa śṛtvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam |

vṛddhaiḥ parivṛto'mātyaiḥ jñātibhiścābhyupāgataḥ || 34 ||

tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādupasthitam |

saha saumitriṇā rāma ssamāgacchadguhena saḥ || 35 ||

tamārtassampariṣvajya guho rāghavamabravīt |

yathā'yodhyā tatheyaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te || 36 ||

īdṛśaṃ hi mahābāho kaḥ prāpsyatyatithiṃ priyam |

tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham || 37 ||

arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha |

svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī || 38 ||

vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ |

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyañcedamupasthitam || 39 ||

śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te |

evaṃ bruvāṇaṃ tu guhaṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha || 40 ||

arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam |

padbhyāmabhigamāccaiva snehasandarśanena ca || 41 ||

bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt |

diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi hyarogaṃ saha bāndhavaiḥ |

api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca || 42 ||

yattvidaṃ bhavatā kiñcitprītyā samupakalpitam |

sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe || 43 ||

kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśinaṃ ca mām |

viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram || 44 ||

aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit |

etāvatā'tra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ || 45 ||

ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me |

etaissuvihitairaśvai bhaviṣyāmyahamarcitaḥ || 46 ||

aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt |

guhastatraiva puruṣāṃ stvaritaṃ dīyatāmiti || 47 ||

tataścīrottarāsaṅgaḥ sandhyāmanvāsya paścimām |

jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenā''hṛtaṃ svayam || 48 ||

tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |

sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ || 49 ||

guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan |

anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ || 50 ||

tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ |

adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadāvyatīyāya cireṇa śarvarī || 51 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||