2.44 Ayodhyakanda - Chatushchatvarimsha Sargah

ॐ

2.44 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચતુશ્ચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુશ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

વિલપન્તી તથા તાં તુ કૌસલ્યાં પ્રમદોત્તમામ્ ।

ઇદં ધર્મે સ્થિતા ધર્મ્યં સુમિત્રા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

તવાર્યે સદ્ગુણૈર્યુક્તઃ પુત્ર સ્સ પુરુષોત્તમઃ ।

કિં તે વિલપિતેનૈવં કૃપણં રુદિતેન વા ॥ 2 ॥

યસ્તવાર્યે ગતઃ પુત્રસ્ત્યક્ત્વા રાજ્યં મહાબલઃ ।

સાધુ કુર્વન્ મહાત્માનં પિતરં સત્યવાદિનમ્ ॥ 3 ॥

શિષ્ટૈરાચરિતે સમ્યક્છશ્વત્પ્રેત્યફલોદયે ।

રામો ધર્મે સ્થિત શ્રેષ્ઠો ન સ શોચ્યઃ કદાચન ॥ 4 ॥

વર્તતે ચોત્તમાં વૃત્તિં લક્ષ્મણોઽસ્મિન્ સદાનઘઃ ।

દયાવાન્ સર્વભૂતેષુ લાભસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 5 ॥

અરણ્યવાસે યદ્દુઃખં જાનતી વૈ સુખોચિતા ।

અનુગચ્છતિ વૈદેહી ધર્માત્માનં તવાત્મજમ્ ॥ 6 ॥

કીર્તિભૂતાં પતાકાં યો લોકે ભ્રમયતિ પ્રભુઃ ।

ધર્મસત્યવ્રતધનઃ કિં ન પ્રાપ્તસ્તવાત્મજઃ ॥ 7 ॥

વ્યક્તં રામસ્ય વિજ્ઞાય શૌચં માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।

ન ગાત્રમંશુભિ સ્સૂર્ય સ્સન્તાપયિતુમર્હતિ ॥ 8 ॥

શિવસ્સર્વેષુ કાલેષુ કાનનેભ્યો વિનિસ્સૃતઃ ।

રાઘવં યુક્તશીતોષ્ણસ્સેવિષ્યતિ સુખોઽનિલઃ ॥ 9 ॥

શયાનમનઘં રાત્રૌ પિતેવાભિપરિષ્વજન્ ।

રશ્મિભિ સ્સંસ્પૃશન્ શીતૈશ્ચન્દ્રમાહ્લાદયિષ્યતિ ॥ 10 ॥

દદૌ ચાસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ યસ્મૈ બ્રહ્મા મહૌજસે ।

દાનવેન્દ્રં હતં દૃષ્ટ્વા તિમિધ્વજસુતં રણે ॥ 11 ॥

સ શૂરઃ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ ।

અસન્ત્રસ્તોઽપ્યરણસ્થો વેશ્મનીવ નિવત્સ્યતિ ॥ 12 ॥

યસ્યેષુપથમાસાદ્ય વિનાશં યાન્તિ શત્રવઃ ।

કથં ન પૃથિવી તસ્ય શાસને સ્થાતુમર્હતિ ॥ 13 ॥

યા શ્રી શ્શૌર્યં ચ રામસ્ય યા ચ કલ્યાણસત્વતા ।

નિવૃત્તારણ્યવાસ સ્સ ક્ષિપ્રં રાજ્યમવાપ્સ્યતિ ॥ 14 ॥

સૂર્યસ્યાપિ ભવેત્સૂર્યો હ્યગ્નેરગ્નિ પ્રભોઃ પ્રભુઃ ।

શ્રિયઃ શ્રીશ્ચ ભવેદગ્ર્યા કીર્તિઃ કીર્ત્યાઃ ક્ષમાક્ષમા ॥ 15 ॥

દૈવતં દૈવતાનાં ચ ભૂતાનાં ભૂતસત્તમઃ ।

તસ્ય કે હ્યગુણા દેવિ વને વાપ્યથવા પુરે ॥ 16 ॥

પૃથિવ્યા સહ વૈદેહ્યા શ્રિયા ચ પુરુષર્ષભઃ ।

ક્ષિપ્રં તિસૃભિરેતાભિ સ્સહ રામોઽભિષેક્ષ્યતે ॥ 17 ॥

દુઃખજં વિસૃજન્ત્યસ્રં નિષ્ક્રામન્તમુદીક્ષ્ય યમ્ ।

અયોધ્યાયાં જનાસ્સર્વે શોકવેગસમાહતાઃ ॥ 18 ॥

કુશચીરધરં દેવં ગચ્છન્તમપરાજિતમ્ ।

સીતેવાનુગતા લક્ષ્મી સ્તસ્ય કિં નામ દુર્લભમ્ ॥ 19 ॥

ધનુર્ગ્રહવરો યસ્ય બાણખડ્ગાસ્ત્રભૃત્સ્વયમ્ ।

લક્ષ્મણો વ્રજતિ હ્યગ્રે તસ્ય કિં નામ દુર્લભમ્ ॥ 20 ॥

નિવૃત્તવનવાસં તં દ્રષ્ટાસિ પુનરાગતમ્ ।

જહિશોકં ચ મોહં ચ દેવિ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥ 21 ॥

શિરસા ચરણાવેતૌ વન્દમાનમનિન્દિતે પુનર્દ્રક્ષ્યસિ કલ્યાણિ પુત્રં ચન્દ્રમિવોદિતમ્ ॥ 22 ॥

પુનઃ પ્રવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા તમભિષિક્તં મહાશ્રિયમ્ ।

સમુત્સ્રક્ષ્યસિ નેત્રાભ્યાં ક્ષિપ્રમાનન્દજં પયઃ ॥ 23 ॥

મા શોકો દેવિ દુઃખં વા ન રામે દૃશ્યતેઽશિવમ્ ।

ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ પુત્રં ત્વં સસીતં સહલક્ષ્મણમ્ ॥ 24 ॥

ત્વયા શેષો જનશ્ચૈવ સમાશ્વાસ્યો યદાઽનઘે ।

કિમિદાનીમિદં દેવિ કરોષિ હૃદિ વિક્લબમ્ ॥ 25 ॥

નાર્હા ત્વં શોચિતું દેવિ યસ્યાસ્તે રાઘવસ્સુતઃ ।

ન હિ રામાત્પરો લોકે વિદ્યતે સત્પથે સ્થિતઃ ॥ 26 ॥

અભિવાદયમાનં તં દૃષ્ટ્વા સસુહૃદં સુતમ્ ।

મુદાઽશ્રૃ મોક્ષ્યસે ક્ષિપ્રં મેઘલેખેવ વાર્ષિકી ॥ 27 ॥

પુત્રસ્તે વરદઃ ક્ષિપ્રમયોધ્યાં પુનરાગતઃ ।

પાણિભ્યાં મૃદુપીનાભ્યાં ચરણૌ પીડયિષ્યતિ ॥ 28 ॥

અભિવાદ્ય નમસ્યન્તં શૂરં સસુહૃદં સુતમ્ ।

મુદાઽસ્રૈઃ પ્રોક્ષ્યસિ પુનર્મેઘરાજિરિવાચલમ્ ॥ 29 ॥

આશ્વાસયન્તી વિવિધૈશ્ચ વાક્યૈ ર્વાક્યોપચારે કુશલાઽનવદ્યા ।

રામસ્ય તાં માતરમેવમુક્ત્વા દેવી સુમિત્રા વિરરામ રામા ॥ 30 ॥

નિશમ્ય તલ્લક્ષ્મણમાતૃવાક્યં રામસ્ય માતુર્નરદેવપત્ન્યાઃ ।

સદ્યશ્શરીરે વિનનાશ શોકઃ શરદ્ગતો મેઘ ઇવાલ્પતોયઃ ॥ 31 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુશ્ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuścatvāriṃśassargaḥ |

vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |

idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||

tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |

kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||

yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |

sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||

śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |

rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |

dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||

araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |

anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||

kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |

dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||

vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |

na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||

śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |

rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||

śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |

raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||

dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |

dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||

sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |

asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||

yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |

kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||

yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |

nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||

sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |

śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||

daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |

tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |

kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||

duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |

ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||

kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |

sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||

dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |

lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||

nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |

jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||

śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||

punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |

samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||

mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |

kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||

tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |

kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||

nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |

na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||

abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |

mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||

putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |

pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||

abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |

mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||

āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |

rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||

niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |

sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||