2.34 Ayodhyakanda - Chatustrimsha Sargah

ॐ

2.34 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચતુસ્ત્રિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

તતઃ કમલપત્રાક્ષઃ શ્યામો નિરુપમો મહાન્ ।

ઉવાચ રામ સ્તં સૂતં પિતુરાખ્યાહિ મામિતિ ॥ 1 ॥

સ રામપ્રેષિતઃ ક્ષિપ્રં સન્તાપકલુષેન્દ્રિયઃ ।

પ્રવિશ્ય નૃપતિં સૂતો નિશ્વસન્તં દદર્શ હ ॥ 2 ॥

ઉપરક્તમિવાદિત્યં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ।

તટાકમિવ નિસ્તોયમપશ્યજ્જગતીપતિમ્ ॥ 3 ॥

આલોક્ય તુ મહાપ્રાજ્ઞઃ પરમાકુલચેતસમ્ ।

રામમેવાનુશોચન્તં સૂતઃ પ્રાઞ્જલિરાસદત્ ॥ 4 ॥

તં વર્ધયિત્વા રાજાનં પૂર્વં સૂતો જયાશિષા ।

ભયવિક્લબયા વાચા મન્દયા શ્લક્ષ્ણમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥

અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે સુતઃ ।

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્વા સર્વઞ્ચૈવોપજીવિનામ્ ॥ 6 ॥

ગમિષ્યતિ મહારણ્યં તં પશ્ય જગતીપતે ।

વૃતં રાજગુણૈ સ્સર્વૈરાદિત્યમિવ રશ્મિભિઃ ॥ 7 ॥

સ સત્યવાદી ધર્માત્મા ગામ્ભીર્યાત્સાગરોપમઃ ।

આકાશ ઇવ નિષ્પઙ્કો નરેન્દ્રઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ ॥ 8 ॥

સુમન્ન્ત્રાનય મે દારાન્ યે કેચિદિહ મામકાઃ ।

દારૈઃ પરિવૃતસ્સર્વૈર્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ધાર્મિકમ્ ॥ 9 ॥

સોઽન્તઃપુરમતીત્યૈવ સ્ત્રિયસ્તા વાક્યમબ્રવીત્ ।

આર્યાહ્વયતિ વો રાજા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્ ॥ 10 ॥

એવમુક્તાઃ સ્ત્રિય સ્સર્વાઃ સુમન્ત્રેણ નૃપાજ્ઞયા ।

પ્રચક્રમુ સ્તદ્ભવનં ભર્તુરાજ્ઞાય શાસનમ્ ॥ 11 ॥

અર્ધસપ્તશતાસ્તાસ્તુ પ્રમદાસ્તામ્રલોચનાઃ ।

કૌસલ્યાં પરિવાર્યાથ શનૈર્જગ્મુર્ધૃતવ્રતાઃ ॥ 12 ॥

આગતેષુ ચ દારેષુ સમવેક્ષ્ય મહીપતિઃ ।

ઉવાચ રાજા તં સૂતં સુમન્ત્રાઽનય મે સુતમ્ ॥ 13 ॥

સ સૂતો રામમાદાય લક્ષ્મણં મૈથિલીં તદા ।

જગામાભિમુખસ્તૂર્ણં સકાશં જગતીપતેઃ ॥ 14 ॥

સ રાજા પુત્રમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા દૂરાત્કૃતાઞ્જલિમ્ ।

ઉત્પપાતાસનાત્તૂર્ણમાર્ત સ્ત્રીજનસંવૃતઃ ॥ 15 ॥

સોઽભિદુદ્રાવ વેગેન રામં દૃષ્ટ્વા વિશામ્પતિઃ ।

તમસમ્પ્રાપ્ય દુઃખાર્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ ॥ 16 ॥

તં રામોઽભ્યપતત્ ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણશ્ચ મહારથઃ ।

વિસઞ્જ્ઞમિવ દુઃખેન સશોકં નૃપતિં તદા ॥ 17 ॥

સ્ત્રીસહસ્રનિનાદશ્ચ સઞ્જજ્ઞે રાજવેશ્મનિ ।

હા હા રામેતિ સહસા ભૂષણધ્વનિમૂર્છિતઃ ॥ 18 ॥

તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ ।

પર્યંઙ્કે સીતયા સાર્ધં રુદન્તઃ સમવેશયન્ ॥ 19 ॥

અથ રામો મુહૂર્તેન લબ્ધસઞ્જ્ઞં મહીપતિમ્ ।

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા શોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્ ॥ 20 ॥

આપૃચ્છે ત્વાં મહારાજ સર્વેષામીશ્વરોઽસિ નઃ ।

પ્રસ્થિતં દણ્ડકારણ્યં પશ્ય ત્વં કુશલેન મામ્ ॥ 21 ॥

લક્ષ્મણં ચાનુજાનીહિ સીતા ચાન્વેતિ માં વનમ્ ।

કારણૈર્બહુભિ સ્તથ્યૈર્વાર્યમાણૌ ન ચેચ્છતઃ ॥ 22 ॥

અનુજાનીહિ સર્વાન્નઃ શોકમુત્સૃજ્ય માનદ ।

લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ ॥ 23 ॥

પ્રતીક્ષમાણમવ્યગ્રમનુજ્ઞાં જગતીપતેઃ ।

ઉવાચ રાજા સમ્પ્રેક્ષ્ય વનવાસાય રાઘવમ્ ॥ 24 ॥

અહં રાઘવ કૈકેય્યા વરદાનેન મોહિતઃ ।

અયોધ્યાયાસ્ત્વમેવાદ્ય ભવ રાજા નિગૃહ્ય મામ્ ॥ 25 ॥

એવમુક્તો નૃપતિના રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।

પ્રત્યુવાચાઞ્જલિં કૃત્વા પિતરં વાક્યકોવિદઃ ॥ 26 ॥

ભવાન્વર્ષ સહસ્રાય પૃથિવ્યા નૃપતે પતિઃ ।

અહં ત્વરણ્યેવત્સ્યામિ ન મે કાર્યં ત્વયાઽનૃતમ્ ॥ 27 ॥

નવ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ વનવાસે વિહૃત્ય તે ।

પુનઃપાદૌ ગ્રહીષ્યામિ પ્રતિજ્ઞાન્તે નરાધિપ ॥ 28 ॥

રુદન્નાર્તઃ પ્રિયં પુત્રં સત્યપાશેન સંયતઃ ।

કૈકેય્યા ચોદ્યમાનસ્તુ મિથો રાજા તમબ્રવીત્ ॥ 29 ॥

શ્રેયસે વૃદ્ધયે તાત પુનરાગમનાય ચ ।

ગચ્છસ્વારિષ્ટમવ્યગ્રઃ પન્થાનમકુતોભયમ્ ॥ 30 ॥

ન હિ સત્યાત્મનસ્તાત ધર્માભિમનસ સ્તવ ।

વિનિવર્તયિતું બુદ્ધિઃ શક્યતે રઘુનન્દન ॥ 31 ॥

અદ્ય ત્વિદાનીં રજનીં પુત્ર મા ગચ્છ સર્વથા ।

એકાહદર્શનેનાપિ સાધુ તાવચ્ચરામ્યહમ્ ॥ 32 ॥

માતરં માં ચ સમ્પશ્યન્ વસેમામદ્ય શર્વરીમ્ ।

તર્પિત સ્સર્વકામૈસ્ત્વં શ્વઃ કાલે સાધયિષ્યસિ ॥ 33 ॥

દુષ્કરં ક્રિયતે પુત્ર સર્વથા રાઘવ ત્વયા ।

મત્પ્રિયાર્થં પ્રિયાંસ્ત્યક્ત્વા યદ્યાસિ વિજનં વનમ્ ॥ 34 ॥

ન ચૈતન્મે પ્રિયં પુત્ર શપે સત્યેન રાઘવ ।

છન્નયા ચલિતસ્ત્વસ્મિ સ્ત્રિયા છન્નાગ્નિકલ્પયા ॥ 35 ॥

વઞ્ચના યા તુ લબ્ધા મે તાં ત્વં નિસ્તર્તુમિચ્છસિ ।

અનયા વૃત્તસાદિન્યા કૈકેય્યાઽભિપ્રચોદિતઃ ॥ 36 ॥

ન ચૈતદાશ્ચર્યતમં યત્તજ્યેષ્ઠસ્સુતો મમ ।

અપાનૃતકથં પુત્ર પિતરં કર્તુમિચ્છસિ ॥ 37 ॥

અથ રામસ્તથા શ્રુત્વા પિતુરાર્તસ્ય ભાષિતમ્ ।

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા દીનો વચનમબ્રવીત્ ॥ 38 ॥

પ્રાપ્સ્યામિ યાનદ્ય ગુણાન્કો મે શ્વસ્તાન્ પ્રદાસ્યતિ ।

અપક્રમણમેવાતઃ સર્વકામૈરહં વૃણે ॥ 39 ॥

ઇયં સરાષ્ટ્રા સજના ધનધાન્યસમાકુલા ।

મયા વિસૃષ્ટા વસુધા ભરતાય પ્રદીયતામ્ ॥ 40 ॥

વનવાસકૃતા બુદ્ધિર્ન ચ મેઽદ્ય ચલિષ્યતિ ।

યસ્તુષ્ટેન વરો દત્તઃ કૈકેય્યૈ વરદ ત્વયા ॥ 41 ॥

દીયતાં નિખિલેનૈવ સત્યસ્ત્વં ભવ પાર્થિવ ।

અહં નિદેશં ભવતો યથોક્તમનુપાલયન્ ॥ 42 ॥

ચતુર્દશ સમા વત્સ્યે વને વનચરૈસ્સહ ।

મા વિમર્શો વસુમતી ભરતાય પ્રદીયતામ્ ॥ 43 ॥

ન હિ મે કાઙ્ક્ષિતં રાજ્યં સુખમાત્મનિ વા પ્રિયમ્ ।

યથાનિદેશં કર્તું વૈ તવૈવ રઘુનન્દન ॥ 44 ॥

અપગચ્છતુ તે દુઃખં માભૂર્બાષ્પપરિપ્લુતઃ ।

ન હિ ક્ષુભ્યતિ દુર્ધર્ષઃ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ ॥ 45 ॥

નૈવાહં રાજ્યમિચ્છામિ ન સુખં ન ચ મેદિનીમ્ ।

નૈવ સર્વાનિમાન્ કામા ન્નસ્વર્ગં નૈવ જીવિતમ્ ॥ 46 ॥

ત્વામહં સત્યમિચ્છામિ નાનૃતં પુરુષર્ષભ ।

પ્રત્યક્ષં તવ સત્યેન સુકૃતેન ચ તે શપે ॥ 47 ॥

ન ચ શક્યં મયા તાત સ્થાતું ક્ષણમપિ પ્રભો ।

સ શોકં ધારયસ્વેમં ન હિ મેઽસ્તિ વિપર્યયઃ ॥ 48 ॥

અર્થિતો હ્યસ્મિ કૈકેય્યા વનં ગચ્છેતિ રાઘવ ।

મયા ચોક્તં વ્રજામીતિ તત્સત્યમનુપાલયે ॥ 49 ॥

મા ચોત્કણ્ઠાં કૃથા દેવ વને રંસ્યામહે વયમ્ ।

પ્રશાન્તહરિણાકીર્ણે નાનાશકુનિનાદિતે ॥ 50 ॥

પિતા હિ દૈવતં તાત દેવતાનામપિ સ્મૃતમ્ ।

તસ્માદ્દૈવતમિત્યેવ કરિષ્યામિ પિતુર્વચઃ ॥ 51 ॥

ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ ગતેષુ નરસત્તમ ।

પુનર્દ્રક્ષ્યસિ માં પ્રાપ્તં સન્તાપોઽયં વિમુચ્યતામ્ ॥ 52 ॥

યેન સંસ્તમ્ભનીયોઽયં સર્વો બાષ્પગલો જનઃ ।

સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ કિમર્થં વિક્રિયાં ગતઃ ॥ 53 ॥

પુરં ચ રાષ્ટ્રં ચ મહી ચ કેવલા મયા નિસૃષ્ટા ભરતાય દીયતામ્ ।

અહં નિદેશં ભવતોઽનુપાલયન્ વનં ગમિષ્યામિ ચિરાય સેવિતુમ્ ॥ 54 ॥

મયા નિસૃષ્ટાં ભરતો મહીમિમાં સશૈલષણ્ડાં સપુરાં સકાનનામ્ ।

શિવાં સુસીમામનુશાસ્તુ કેવલં ત્વયા યદુક્તં નૃપતે તથાસ્તુ તત્ ॥ 55 ॥

ન મે તથા પાર્થિવ ધીયતે મનો મહત્સુ કામેષુ ન ચાત્મનઃપ્રિયે ।

યથા નિદેશે તવ શિષ્ટસમ્મતે વ્યપૈતુ દુઃખં તવ મત્કૃતેઽનઘ ॥ 56 ॥

તદદ્ય નૈવાનઘ રાજ્યમવ્યયં ન સર્વકામાન્ન સુખં ન મૈથિલીમ્ ।

ન જીવિતં ત્વામનૃતેન યોજયન્ વૃણીય સત્યં વ્રતમસ્તુ તે તથા ॥ 57 ॥

ફલાનિ મૂલાનિ ચ ભક્ષયન્વને ગિરીંશ્ચ પશ્યન્ સરિતસ્સરાંસિ ચ ।

વનં પ્રવિશ્યૈવ વિચિત્રપાદપં સુખી ભવિષ્યામિ તવાસ્તુ નિર્વૃતિઃ ॥ 58 ॥

એવં સ રાજા વ્યસનાભિપન્નઃ શોકેન દુઃખેન ચ તામ્યમાનઃ ।

આલિઙ્ગ્ય પુત્રં સુવિનષ્ટસઞ્જ્ઞો મોહં ગતો નૈવ ચિચેષ્ટ કિંઞ્ચિત્ ॥ 59 ॥

દેવ્યસ્તત સ્સંરુરુદુસ્સમેતા સ્તાં વર્જયિત્વા નરદેવપત્નીમ્ ।

રુદન્ સુમન્ત્રોઽઽપિ જગામ મૂર્છાં હાહાકૃતં તત્ર બભૂવ સર્વમ્ ॥ 60 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catustriṃśassargaḥ |

tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |

uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||

sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |

praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||

uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |

taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||

ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |

rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||

taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |

bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||

ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |

brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||

gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |

vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||

sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |

ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||

sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |

dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||

so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |

āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||

evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |

pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||

ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |

kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |

uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||

sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |

jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||

sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |

utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||

so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |

tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||

taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |

visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||

strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |

hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||

taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |

paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||

atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |

uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||

āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |

prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||

lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |

kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||

anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||

pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |

uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||

ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |

ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||

evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |

pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||

bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |

ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||

nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |

punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||

rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |

kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||

śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |

gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||

na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |

vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||

adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |

ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||

mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |

tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||

duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |

matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||

na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |

channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||

vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |

anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||

na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |

apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||

atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |

lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||

prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |

apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||

iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |

mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||

vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |

yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||

dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |

ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||

caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |

mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||

na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |

yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||

apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |

na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||

naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |

naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||

tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |

pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||

na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |

sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||

arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |

mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||

mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |

praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||

pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |

tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||

caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |

punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||

yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |

sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||

puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |

ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||

mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |

śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||

na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |

yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||

tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |

na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||

phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |

vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||

evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |

āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||

devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |

rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||