2.32 Ayodhyakanda - Dvatrimsha Sargah

ॐ

2.32 અયોધ્યાકાણ્ડ - દ્વાત્રિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વાત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

તતશ્શાસન માજ્ઞાય ભ્રાતુ શ્શુભતરં પ્રિયમ્ ।

ગત્વા સ પ્રવિવેશાશુ સુયજ્ઞસ્ય નિવેશનમ્ ॥ 1 ॥

તં વિપ્રમગ્ન્યગારસ્થં વન્દિત્વા લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્ ।

સખેઽભ્યાગચ્છ પશ્ય ત્વં વેશ્મ દુષ્કરકારિણઃ ॥ 2 ॥

તતસ્સન્ધ્યામુપાસ્યાશુ ગત્વા સૌમિત્રિણા સહ ।

જુષ્ટં તત્પ્રાવિશલ્લક્ષ્મ્યા રમ્યં રામનિવેશનમ્ ॥ 3 ॥

તમાગતં વેદવિદં પ્રાઞ્જલિસ્સીતયા સહ ।

સુયજ્ઞમભિચક્રામ રાઘવોઽગ્નિમિવાર્ચિતમ્ ॥ 4 ॥

જાતરૂપમયૈર્મુખ્યૈરઙ્ગદૈઃ કુણ્ડલૈઃ શુભૈઃ ।

સહેમસૂત્રૈર્મણિભિઃ કેયૂરૈર્વલયૈરપિ ॥ 5 ॥

અન્યૈશ્ચ રત્નૈર્બહુભિઃ કાકુત્સ્થઃ પ્રત્યપૂજયત્ ।

સુયજ્ઞં સ તદોવાચ રામસ્સીતા પ્રચોદિતઃ ॥ 6 ॥

હારં ચ હેમસૂત્રં ચ ભાર્યાયૈ સૌમ્ય હારય ।

રશનાં ચાધુના સીતા દાતુમિચ્છતિ તે સખે ॥ 7 ॥

અઙ્ગદાનિ વિચિત્રાણિ કેયૂરાણિ શુભાનિ ચ ।

પ્રયચ્છતિ સખે તુભ્યં ભાર્યાયૈ ગચ્છતી વનમ્ ॥ 8 ॥

પર્યઙ્કમગ્ય્રાસ્તરણં નાનારત્નવિભૂષિતમ્ ।

તમપીચ્છતિ વૈદેહી પ્રતિષ્ઠાપયિતું ત્વયિ ॥ 9 ॥

નાગ શ્શત્રુઞ્જયો નામ માતુલોઽયં દદૌ મમ ।

તં તે ગજસહસ્રેણ દદામિ દ્વિજસત્તમ ॥ 10 ॥

ઇત્યુક્તસ્સ હિ રામેણ સુયજ્ઞઃ પ્રતિગૃહૃયતત્ ।

રામલક્ષ્મણસીતાનાં પ્રયુયોજાશિષ શ્શુભાઃ ॥ 11 ॥

અથ ભ્રાતરમવ્યગ્રં પ્રિયં રામઃ પ્રિયંવદઃ ।

સૌમિત્રિં તમુવાચેદં બ્રહ્મેવ ત્રિદશેશ્વરમ્ ॥ 12 ॥

અગસ્ત્યં કૌશિકં ચૈવ તાવુભૌ બ્રાહ્મણોત્તમૌ ।

અર્ચયાહૂય સૌમિત્રે રત્નૈસ્સસ્યમિવામ્બુભિઃ ॥ 13 ॥

તર્પયસ્વ મહાબાહો ગોસહસ્રૈશ્ચ માનદ ।

સુવર્ણૈ રજતૈશ્ચૈવ મણિભિશ્ચ મહાધનૈઃ ॥ 14 ॥

કૌસલ્યાં ચ ય આશીર્ભિર્ભક્તઃ પર્યુપતિષ્ઠતિ ।

આચાર્યસ્તૈત્તિરીયાણામભિરૂપશ્ચ વેદવિત્ ॥ 15 ॥

તસ્ય યાનં ચ દાસીશ્ચ સૌમિત્રે સમ્પ્રદાપય ।

કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ યાવત્તુષ્યતિ સ દ્વિજઃ ॥ 16 ॥

સૂતશ્ચિત્રરથશ્ચાર્ય સચિવસ્સુચિરોષિતઃ ।

તોષયૈનં મહાર્હૈશ્ચ રત્નૈર્વસ્ત્રૈર્ધનૈસ્તથા ॥ 17 ॥

પશુકાભિશ્ચ સર્વાભિર્ગવાં દશશતેન ચ ।

યે ચેમે કઠકાલાપા બહવો દણ્ડમાણવાઃ ॥ 18 ॥

નિત્યસ્વાધ્યાયશીલત્વાન્નાન્યત્કુર્વન્તિ કિઞ્ચન ।

અલસા સ્વાદુકામાશ્ચ મહતાં ચાપિ સમ્મતાઃ ॥ 19 ॥

તેષામશીતિયાનાનિ રત્નપૂર્ણાનિ દાપય ।

શાલિવાહસહસ્રં ચ દ્વે શતે ભદ્રકાં સ્તથા ॥ 20 ॥

વ્યઞ્જનાર્થં ચ સૌમિત્રે ગોસહસ્રમુપાકુરુ ।

મેખલીનાં મહાસઙ્ઘઃ કૌસલ્યાં સમુપસ્થિતઃ ॥ 21 ॥

તેષાં સહસ્રં સૌમિત્રે પ્રત્યેકં સમ્પ્રદાપય ।

અમ્બા યથા ચ સા નન્દેત્કૌસલ્યા મમ દક્ષિણામ્ ॥ 22 ॥

તથા દ્વિજાતીસ્તા ન્સર્વાન્ લક્ષ્મણાર્ચય સર્વશઃ ।

તત સ્સપુરુષવ્યાઘ્રસ્તદ્ધનં લક્ષ્મણઃ સ્વયમ્ ॥ 23 ॥

યથોક્તં બ્રાહ્મણેન્દ્રાણામ્મદદાદ્ધનદો યથા ।

અથાઽબ્રવીદ્બાષ્પકલાંસ્તિષ્ઠતશ્ચોપજીવિનઃ ॥ 24 ॥

સમ્પ્રદાયબહુદ્રવ્યમેકૈકસ્યોપજીવનમ્ ।

લક્ષ્મણસ્ય ચ યદ્વેશ્મ ગૃહં ચ યદિદં મમ ॥ 25 ॥

અશૂન્યં કાર્યમેકૈકં યાવદાગમનં મમ ।

ઇત્યુક્ત્વા દુઃખિતં સર્વં જનં તમુપજીવિનમ્ ॥ 26 ॥

ઉવાચેદં ધનાધ્યક્ષં ધનમાનીયતામિતિ ।

તતોઽસ્ય ધનમાજહ્રુસ્સર્વમેવોપજીવિનઃ ॥ 27 ॥

સ રાશિસ્સુમહાંસ્તત્ર દર્શનીયો હ્યદૃશ્યત ।

તતસ્સપુરુષવ્યાઘ્ર સ્તદ્ધનં સહલક્ષ્મણઃ ॥ 28 ॥

દ્વિજેભ્યો બાલવૃદ્ધેભ્યઃ કૃપણેભ્યોઽહ્યદાપયત્ ।

તત્રાસીત્પિઙ્ગલો ગાર્ગ્યસ્ત્રિજટો નામ વૈ દ્વિજઃ ॥ 29 ॥

ક્ષતવૃત્તિર્વને નિત્યં ફાલકુદ્દાલલાઙ્ગલી ।

તં વૃદ્ધં તરુણી ભાર્યા બાલાનાદાય દારકાન્ ॥ 30 ॥

અબ્રવીદ્બાહ્મણં વાક્યં દારિદ્ર્યેણાભિપીડિતા ।

અપાસ્ય ફાલં કુદ્દાલં કુરુષ્વ વચનં મમ ॥ 31 ॥

રામં દર્શય ધર્મજ્ઞં યદિ કિઞ્ચિદવાપ્સ્યસિ ।

સ ભાર્યાવચનં શ્રુત્વા શાટીમાચ્છાદ્ય દુશ્છદામ્ ॥ 32 ॥

સ પ્રાતિષ્ઠત પન્થાનં યત્ર રામનિવેશનમ્ ।

ભૃગ્વઙ્ગિરસમં દીપ્ત્યા ત્રિજટં જનસંસદિ ॥ 33 ॥

આપઞ્ચમાયાઃ કક્ષ્યાયાઃ નૈનં કશ્ચિદવારયત્ ।

સ રાજપુત્રમાસાદ્ય ત્રિજટો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 34 ॥

નિર્ધનો બહુપુત્રોઽસ્મિ રાજપુત્ર મહાયશઃ ।

ઉઞ્છવૃત્તિર્વને નિત્યં પ્રત્યવેક્ષસ્વ મામિતિ ॥ 35 ॥

તમુવાચ તતો રામઃ પરિહાસ સમન્વિતમ્ ।

ગવાં સહસ્રમપ્યેકં ન નુ વિશ્રાણિતં મયા ॥ 36 ॥

પરિક્ષિપસિ દણ્ડેન યાવત્તાવદવાપ્સ્યસિ ।

સ શાટીં ત્વરિતઃ કટ્યાં સમ્ભ્રાન્તઃ પરિવેષ્ટ્ય તામ્ ॥ 37 ॥

આવિદ્ધ્ય દણ્ડં ચિક્ષેપ સર્વપ્રાણેન વેગિતઃ ।

સ તીર્ત્વા સરયૂપારં દણ્ડસ્તસ્ય કરાચ્ચ્યુતઃ ॥ 38 ॥

ગોવ્રજે બહુસાહસ્રે પપાતોક્ષણસન્નિધૌ ।

તં પરિષ્વજ્ય ધર્માત્મા આતસ્માત્સરયૂતટાત્ ॥ 39 ॥

આનયામાસ તા ગોપૈ સ્ત્રિજટાયાશ્રમં પ્રતિ ।

ઉવાચ સ તતો રામસ્તં ગાર્ગ્યમભિસાન્ત્વયન્ ।

મન્યુર્ન ખલુ કર્તવ્યઃ પરિહાસો હ્યયં મમ ॥ 40 ॥

ઇદં હિ તેજસ્તવ યદ્દુરત્યયં તદેવ જિજ્ઞાસિતુમિચ્છતા મયા ।

ઇમં ભવાનર્થમભિ પ્રચોદિતો વૃણીષ્વ કિં ચેદપરં વ્યવસ્યતિ ॥ 41 ॥

બ્રવીમિ સત્યેન નતેઽસ્તિ યન્ત્રણા ધનં હિ યદ્યન્મમ વિપ્રકારણાત્ ।

ભવત્સુ સમ્યક્પ્રતિપાદનેન ત ન્મયાર્જિતં પ્રીતિયશસ્કરં ભવેત્ ॥ 42 ॥

તત સ્સભાર્ય સ્ત્રિજટો મહામુનિ ર્ગવામનીકં પ્રતિગૃહ્ય મોદિતઃ ।

યશોબલપ્રીતિસુખોપબૃંહણી સ્તદાશિષઃ પ્રત્યવદન્મહાત્મનઃ ॥ 43 ॥

સ ચાપિ રામઃ પ્રતિપૂર્ણમાનસો મહદ્ધનં ધર્મબલૈરુપાર્જિતમ્ ।

નિયોજયામાસ સુહૃજ્જનેઽચિરા દ્યથાર્હસમ્માનવચઃ પ્રચોદિતઃ ॥ 44 ॥

દ્વિજ સ્સુહૃદ્ભૃત્યજનોઽથવા તદા દરિદ્રભિક્ષાચરણશ્ચ યોઽભવત્ ।

ન તત્ર કશ્ચિન્ન બભૂવ તર્પિતો યથાર્હસમ્માનન દાન સમ્ભ્રમૈઃ ॥ 45 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વાત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvātriṃśassargaḥ |

tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |

gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||

taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |

sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||

tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |

juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||

tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |

suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||

jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |

sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||

anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |

suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |

raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||

aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |

prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||

paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |

tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||

nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |

taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||

ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |

rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||

atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |

saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |

arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||

tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |

suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||

kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |

ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||

tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |

kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||

sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |

toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||

paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |

ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||

nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |

alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||

teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |

śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||

vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |

mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||

teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |

ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||

tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |

tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||

yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |

athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||

sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |

lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||

aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |

ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||

uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |

tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||

sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |

tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||

dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |

tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||

kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |

taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||

abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |

apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||

rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |

sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||

sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |

bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||

āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |

sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||

nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |

uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||

tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |

gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||

parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |

sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||

āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |

sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||

govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |

taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||

ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |

uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |

manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||

idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |

imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||

bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |

bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||

tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |

yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||

sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |

niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||

dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |

na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||