2.24 Ayodhyakanda - Chaturvimsha Sargah

ॐ

2.24 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચતુર્વિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ।

તં સમીક્ષ્ય ત્વવહિતં પિતુર્નિર્દેશ પાલને ।

કૌશલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।

મયિ જાતો દશરથાત્કથમુઞ્છેન વર્તયેત્ ॥ 2 ॥

યસ્ય ભૃત્યાશ્ચ દાસાશ્ચ મૃષ્ટાન્યન્નાનિ ભુઞ્જતે ।

કથં સ ભોક્ષ્યતેઽનાથો વને મૂલફલાન્યયમ્ ॥ 3 ॥

કઃ એતચ્છ્રદ્દધેચ્છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ભયમ્ ।

ગુણવાન્દયિતો રાજ્ઞા રાઘવો યદ્વિવાસ્યતે ॥ 4 ॥

નૂનં તુ બલવાન્ લોકે કૃતાન્તસ્સર્વમાદિશન્ ।

લોકે રામાભિરામસ્ત્વં વનં યત્ર ગમિષ્યસિ ॥ 5 ॥

અયં તુ મામાત્મભવ સ્તવાદર્શનમારુતઃ ।

વિલાપદુઃખસમિધો રુદિતાશ્રુહુતાહુતિઃ ॥ 6 ॥

ચિન્તાબાષ્પમહાધૂમસ્તવાગમનચિત્તજઃ ।

કર્શયિત્વા ભૃશં પુત્ર નિશ્વાસાયાસસમ્ભવઃ ॥ 7 ॥

ત્વયા વિહીનામિહ માં શોકાગ્નિરતુલો મહાન્ ।

પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષં ચિત્રભાનુર્હિમાત્યયે ॥ 8 ॥

કથં હિ ધેનુ સ્સ્વં વત્સં ગચ્છન્તં નાનુગચ્છતિ ।

અહં ત્વાઽનુગમિષ્યામિ યત્ર પુત્ર ગમિષ્યસિ ॥ 9 ॥

. ।

તથા નિગદિતં માત્રા તદ્વાક્યં પુરુષર્ષભઃ ।

શ્રુત્વા રામોઽબ્રવીદ્વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 10 ॥

કૈકેય્યા વઞ્ચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમાશ્રિતે ।

ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ ॥ 11 ॥

ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ ।

સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાઽપિ વિગર્હિતઃ ॥ 12 ॥

યાવજ્જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ ।

શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્સહિ ધર્મસ્સનાતનઃ ॥ 13 ॥

એવમુક્તા તુ રામેણ કૌશલ્યા શુભદર્શના ।

તથેત્યુવાચ સુપ્રીતા રામમક્લિષ્ટકારિણમ્ ॥ 14 ॥

એવમુક્તસ્તુ વચનં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।

ભૂયસ્તામબ્રવીદ્વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 15 ॥

મયા ચૈવ ભવત્યા ચ કર્તવ્યં વચનં પિતુઃ ।

રાજા ભર્તા ગુરુ શ્શ્રેષ્ઠસ્સર્વેષામીશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥ 16 ॥

ઇમાનિ તુ મહારણ્યે વિહૃત્ય નવ પઞ્ચ ચ ।

વર્ષાણિ પરમપ્રીતઃ સ્થાસ્યામિ વચને તવ ॥ 17 ॥

એવમુક્તા પ્રિયં પુત્રં બાષ્પપૂર્ણાનના તદા ।

ઉવાચ પરમાર્તા તુ કૌશલ્યા પુત્રવત્સલા ॥ 18 ॥

આસાં રામ સપત્નીનાં વસ્તું મધ્યે ન મે ક્ષમમ્ ।

નય મામપિ કાકુત્સ્થ વનં વન્યાં મૃગીં યથા ॥ 19 ॥

યદિ તે ગમને બુદ્ધિઃ કૃતા પિતુરપેક્ષયા ।

તાં તથા રુદતીં રામો રુદન્વચનમબ્રવીત્ ॥ 20 ॥

જીવન્ત્યા હિ સ્ત્રિયા ભર્તા દૈવતં પ્રભુરેવ ચ ભવત્યા મમ ચૈવાદ્ય રાજા પ્રભવતિ પ્રભુઃ ।

ન હ્યનાથા વયં રાજ્ઞા લોકનાથેન ધીમતા ॥ 21 ॥

ભરતશ્ચાપિ ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।

ભવતીમનુવર્તેત સ હિ ધર્મરતસ્સદા ॥ 22 ॥

યથા મયિ તુ નિષ્ક્રાન્તે પુત્રશોકેન પાર્થિવઃ ।

શ્રમં નાવાપ્નુયાત્કિઞ્ચિદપ્રમત્તા તથા કુરુ ॥ 23 ॥

દારુણશ્ચાપ્યયં શોકો યથૈનં ન વિનાશયેત્ ।

રાજ્ઞો વૃદ્ધસ્ય સતતં હિતં ચર સમાહિતા ॥ 24 ॥

વ્રતોપવાસનિરતા યા નારી પરમોત્તમા ।

ભર્તારં નાનુવર્તેત સા તુ પાપગતિર્ભવેત્ ॥ 25 ॥

ભર્તુ શ્શુશ્રૂષયા નારી લભતે સ્વર્ગમુત્તમમ્ ।

અપિ યા નિર્નમસ્કારા નિવૃત્તા દેવપૂજનાત્ ॥ 26 ॥

શુશ્રૂષામેવ કુર્વીત ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા ।

એષ ધર્મઃ પુરા દૃષ્ટો લોકે વેદે શ્રુતઃ સ્મૃતઃ ॥ 27 ॥

અગ્નિકાર્યેષુ ચ સદા સુમનોભિશ્ચ દેવતાઃ ।

પૂજ્યાસ્તે મત્કૃતે દેવિ બાહ્મણાશ્ચૈવ સુવ્રતાઃ ॥ 28 ॥

એવં કાલં પ્રતીક્ષસ્વ મમાગમનકાઙ્ક્ષિણી ।

નિયતા નિયતાહારા ભર્તૃશુશ્રૂષણે રતા ॥ 29 ॥

પ્રાપ્સ્યસે પરમં કામં મયિ પ્રત્યાગતે સતિ ।

યદિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 30 ॥

એવમુક્તા તુ રામેણ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ।

કૌશલ્યા પુત્રશોકાર્તા રામં વચનમબ્રવીત્ ॥ 31 ॥

ગમને સુકૃતાં બુદ્ધિં ન તે શક્નોમિ પુત્રક ।

વિનિવર્તયિતું વીર નૂનં કાલો દુરત્યયઃ ॥ 32 ॥

ગચ્છ પુત્ર ત્વમેકાગ્રો ભદ્રં તેઽસ્તુ સદા વિભુઃ ।

પુનસ્ત્વયિ નિવૃત્તે તુ ભવિષ્યામિ ગતવ્યથા ॥ 33 ॥

પ્રત્યાગતે મહાભાગે કૃતાર્થે ચરિતવ્રતે ।

પિતુરાનૃણ્યતાં પ્રાપ્તે ત્વયિ લપ્સ્યે પરં સુખમ્ ॥ 34 ॥

કૃતાન્તસ્ય ગતિઃ પુત્ર દુર્વિભાવ્યા સદા ભુવિ ।

યસ્ત્વાં સઞ્ચોદયતિ મે વચ આચ્છિદ્ય રાઘવ ॥ 35 ॥

ગચ્છેદાનીં મહાબાહો ક્ષેમેણ પુનરાગતઃ ।

નન્દયિષ્યસિ માં પુત્ર સામ્ના વાક્યેન ચારુણા ॥ 36 ॥

અપીદાનીં સ કાલસ્સ્યાદ્વનાત્પ્રત્યાગતં પુનઃ ।

યત્ત્વાં પુત્રક પશ્યેયં જટાવલ્કલધારિણમ્ ॥ 37 ॥

તથા હિ રામં વનવાસનિશ્ચિતં સમીક્ષ્ય દેવી પરમેણ ચેતસા ।

ઉવાચ રામં શુભલક્ષણં વચો બભૂવ ચ સ્વસ્ત્યયનાભિકાઙ્ક્ષિણી ॥ 38 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્વિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha caturviṃśassargaḥ |

taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |

kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |

mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||

yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |

kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||

kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |

guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||

nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |

loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||

ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |

vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||

cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |

karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||

tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |

pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||

kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |

ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||

. |

tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |

śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |

bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |

sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||

yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |

śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||

evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |

tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||

evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |

bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |

rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |

varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||

evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |

uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |

naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||

yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |

tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||

jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |

na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||

bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |

bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |

śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||

dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |

rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||

vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |

bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||

bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |

api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||

śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |

eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||

agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |

pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||

evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |

niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||

prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |

yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||

evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |

kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||

gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |

vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||

gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |

punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||

pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |

piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||

kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |

yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||

gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |

nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||

apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |

yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||

tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |

uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||