2.23 Ayodhyakanda - Trayovimsha Sargah

ॐ

2.23 અયોધ્યાકાણ્ડ - ત્રયોવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રયોવિંશસ્સર્ગઃ ।

ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણોઽધશ્શિરા મુહુઃ ।

શ્રૃત્વા મધ્યં જગામેવ મનસા દુઃખહર્ષયોઃ ॥ 1 ॥

તદા તુ બધ્દ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્મધ્યે નરર્ષભઃ ।

નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ ॥ 2 ॥

તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષં તદ્ભ્રુકુટીસહિતં તદા ।

બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્ ॥ 3 ॥

અગ્રહસ્તં વિધુન્વંસ્તુ હસ્તી હસ્તમિવાત્મનઃ ।

તિર્યગૂર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્ ॥ 4 ॥

અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્તુ તિર્યગ્ભ્રાતરમબ્રવીત્ ।

અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાનયમ્ ॥ 5 ॥

ધર્મદોષ પ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા ।

કથંહ્યેતદસમ્ભ્રાન્તસ્ત્વદ્વિધો વક્તુમર્હતિ ॥ 6 ॥

યથા દૈવમશૌડીરં શૌણ્ડીર ક્ષત્રિયર્ષભ ।

કિન્નામ કૃપણં દૈવમશક્તમભિશંસસિ ॥ 7 ॥

પાપયોસ્તે કથં નામ તયોશ્શઙ્કા ન વિદ્યતે ।

સન્તિ ધર્મોપધા શ્લક્ષ્ણાઃ ધર્માત્મન્કિં ન બુધ્યસે ॥ 8 ॥

તયોસ્સુચરિતં સ્વાર્થં શાઠ્યાત્પરિજિહીર્ષતોઃ ।

યદિ નૈવં વ્યવસિતં સ્યાદ્ધિ પ્રાગેવ રાઘવ ॥ 9 ॥

તયોઃ પ્રાગેવ દત્તશ્ચ સ્યાદ્વરઃ પ્રકૃતશ્ચ સઃ ।

લોકવિદ્વિષ્ટમારબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્ ।

નોત્સહે સહિતું વીર તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ ॥ 10 ॥

યેનેય માગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્મહામતે ।

સ હિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યઃ પ્રસઙ્ગાદ્યસ્ય મુહ્યસિ ॥ 11 ॥

કથં ત્વં કર્મણા શક્તઃ કૈકેયીવશવર્તિનઃ ।

કરિષ્યસિ પિતુર્વાક્યમધર્મિષ્ઠં વિગર્હિતમ્ ॥ 12 ॥

યદ્યયં કિલ્બિષાદ્ભેદઃ કૃતોઽપ્યેવં ન ગૃહ્યતે ।

જાયતે તત્ર મે દુઃખં ધર્મસઙ્ગશ્ચ ગર્હિતઃ ॥ 13 ॥

મનસાઽપિ કથં કામં કુર્યાસ્ત્વં કામવૃત્તયોઃ ।

તયોસ્ત્વહિતયોર્નિત્યં શત્ર્વોઃ પિત્રભિધાનયોઃ ॥ 14 ॥

યદ્યપિ પ્રતિપત્તિસ્તે દૈવી ચાપિ તયોર્મતમ્ ।

તથાપ્યુપેક્ષણીયં તે ન મે તદપિ રોચતે ॥ 15 ॥

વિક્લબો વીર્યહીનો યસ્સ દૈવમનુવર્તતે ।

વીરાસ્સમ્ભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે ॥ 16 ॥

દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્ ।

ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષસ્સોઽવસીદતિ ॥ 17 ॥

દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ ।

દૈવમાનુષયોરદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ॥ 18 ॥

અદ્ય મત્પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ ।

યદ્દૈવાદાહતં તેઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્ ॥ 19 ॥

અત્યઙ્કુશમિવોદ્દામં ગજં મદબલોદ્ધતમ્ ।

પ્રધાવિતમહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે ॥ 20 ॥

લોકપાલાસ્સમસ્તા સ્તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્ ।

ન ચ કૃત્સ્નાસ્ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા ॥ 21 ॥

યૈર્નિવાસસ્તવારણ્યે મિથો રાજન્સમર્થિતઃ ।

અરણ્યે તે નિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્તથા ॥ 22 ॥

અહં તદાશાં છેત્સ્યામિ પિતુસ્તસ્યાશ્ચ યા તવ ।

અભિષેકવિઘાતેન પુત્રરાજ્યાય વર્તતે ॥ 23 ॥

મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્દૈવબલં તથા ।

પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ ॥ 24 ॥

ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમનન્તરમ્ ।

આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ ॥ 25 ॥

પૂર્વં રાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસો વિધીયતે ।

પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્પરિપાલને ॥ 26 ॥

સ ચેદ્રાજન્યનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા ।

નૈવમિચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમાત્મનિ ॥ 27 ॥

પ્રતિજાને ચ તે વીર માઽભૂવં વીરલોકભાક્ ।

રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમહં વેલેવ સાગરમ્ ॥ 28 ॥

મઙ્ગલૈરભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ ।

અહમેકો મહીપાલાનલં વારયિતું બલાત્ ॥ 29 ॥

ન શોભાર્થાવિમૌ બાહૂ ન ધનુર્ભૂષણાય મે ।

નાઽસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાસ્તમ્ભહેતવઃ ॥ 30 ॥

અમિત્રદમનાર્થં મે સર્વમેતચ્ચતુષ્ટયમ્ ।

ન ચાહં કામયેઽત્યર્થં યસ્સ્યાચ્છત્રુર્મતો મમ ॥ 31 ॥

અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા ।

પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે ॥ 32 ॥

ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ગહના દુશ્ચરા ચ મે ।

હસ્ત્યશ્વનરહસ્તોરુશિરોભિર્ભવિતા મહી ॥ 33 ॥

ખડ્ગધારાહતા મેઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાદ્રયઃ ।

પતિષ્યન્તિ દ્વિપા ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ ॥ 34 ॥

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને ।

કથં પુરુષમાની સ્યાત્પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે ॥ 35 ॥

બહુભિશ્ચૈકમત્યસ્યન્નેકેન ચ બહૂન્જનાન્ ।

વિનિયોક્ષ્યામ્યહં બાણાન્નૃવાજિગજમર્મસુ ॥ 36 ॥

અદ્ય મેઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ ।

રાજ્ઞશ્ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં તવ ચ પ્રભોઃ ॥ 37 ॥

અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ ।

વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ ॥ 38 ॥

અનુરૂપાવિમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ ।

અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્તૃણાં તે નિવારણે ॥ 39 ॥

બ્રવીહિ કોઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવા સુહૃત્પ્રાણયશસ્સુહૃજ્જનૈઃ ।

યથા તવેયં વસુધા વશે ભવે ત્તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિઙ્કરઃ ॥ 40 ॥

વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્યચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ ।

ઉવાચ પિત્ર્યે વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામેષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ ॥ 41 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયોવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha trayoviṃśassargaḥ |

iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaśśirā muhuḥ |

śrṛtvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||

tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ |

niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||

tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |

babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||

agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |

tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||

agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |

asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||

dharmadoṣa prasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |

kathaṃhyetadasambhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||

yathā daivamaśauḍīraṃ śauṇḍīra kṣatriyarṣabha |

kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||

pāpayoste kathaṃ nāma tayośśaṅkā na vidyate |

santi dharmopadhā ślakṣṇāḥ dharmātmankiṃ na budhyase || 8 ||

tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatoḥ |

yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgeva rāghava || 9 ||

tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |

lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |

notsahe sahituṃ vīra tatra me kṣantumarhasi || 10 ||

yeneya māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmate |

sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11 ||

kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |

kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12 ||

yadyayaṃ kilbiṣādbhedaḥ kṛto'pyevaṃ na gṛhyate |

jāyate tatra me duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13 ||

manasā'pi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavṛttayoḥ |

tayostvahitayornityaṃ śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ || 14 ||

yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |

tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 15 ||

viklabo vīryahīno yassa daivamanuvartate |

vīrāssambhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 16 ||

daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |

na daivena vipannārthaḥ puruṣasso'vasīdati || 17 ||

drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |

daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18 ||

adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |

yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 19 ||

atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |

pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 20 ||

lokapālāssamastā ste nādya rāmābhiṣecanam |

na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21 ||

yairnivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |

araṇye te nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22 ||

ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |

abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 23 ||

madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |

prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 24 ||

ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |

āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 25 ||

pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |

prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 26 ||

sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |

naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 27 ||

pratijāne ca te vīra mā'bhūvaṃ vīralokabhāk |

rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 28 ||

maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |

ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 29 ||

na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |

nā'sirābandhanārthāya na śarāstambhahetavaḥ || 30 ||

amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |

na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yassyācchatrurmato mama || 31 ||

asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |

pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 32 ||

khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |

hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 33 ||

khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |

patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 34 ||

baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |

kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 35 ||

bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūnjanān |

viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 36 ||

adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |

rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ tava ca prabhoḥ || 37 ||

adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |

vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 38 ||

anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |

abhiṣecanavighnasya kartṛṇāṃ te nivāraṇe || 39 ||

bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavā suhṛtprāṇayaśassuhṛjjanaiḥ |

yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ || 40 ||

vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvyacāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |

uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayoviṃśassargaḥ ||