2.22 Ayodhyakanda - Dvavimsha Sargah

ॐ

2.22 અયોધ્યાકાણ્ડ - દ્વાવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વાવિંશસ્સર્ગઃ ।

અથ તં વ્યથયા દીનં સવિશેષમમર્ષિતમ્ ।

શ્વસન્તમિવ નાગેન્દ્રં રોષવિસ્ફારિતેક્ષણમ્ ॥ 1 ॥

આસાદ્ય રામસ્સૌમિત્રિં સુહૃદં ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।

ઉવાચેદં સ ધૈર્યેણ ધારયન્સત્ત્વમાત્મવાન્ ॥ 2 ॥

અથ તં વ્યથયા દીનં સવિશેષમમર્ષિતમ્ ।

શ્વસન્તમિવ નાગેન્દ્રં રોષવિસ્ફારિતેક્ષણમ્ ॥ 3 ॥

આસાદ્ય રામસ્સૌમિત્રિં સુહૃદં ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।

ઉવાચેદં સ ધૈર્યેણ ધારયન્સત્ત્વમાત્મવાન્ ॥ 4 ॥

નિગૃહ્ય રોષં શોકં ચ ધૈર્યમાશ્રિત્ય કેવલમ્ ।

અવમાનં નિરસ્યેમં ગૃહીત્વા હર્ષમુત્તમમ્ ॥ 5 ॥

ઉપક્લૃપ્તં હિ યત્કિઞ્ચિદભિષેકાર્થમદ્ય મે સર્વં વિસર્જય ક્ષિપ્રં કુરુ કાર્યં નિરત્યયમ્ ॥ 6 ॥

સૌમિત્રે યોઽભિષેકાર્થે મમ સમ્ભાર સમ્ભ્રમઃ ।

અભિષેકનિવૃત્ત્યર્થે સોઽસ્તુ સમ્ભારસમ્ભ્રમઃ ॥ 7 ॥

યસ્યા મદભિષેકાર્થે માનસં પરિતપ્યતે ।

માતા મે સા યથા ન સ્યાત્સવિશઙ્કા તથા કુરુ ॥ 8 ॥

તસ્યાશ્શઙ્કામયં દુઃખં મુહૂર્તમપિ નોત્સહે ।

મનસિ પ્રતિસઞ્જાતં સૌમિત્રેઽહમુપેક્ષિતુમ્ ॥ 9 ॥

ન બુદ્ધિપૂર્વં નાબુદ્ધં સ્મરામીહ કદાચન ।

માતૃણાં વા પિતુર્વાઽહં કૃતમલ્પં ચ વિપ્રિયમ્ ॥ 10 ॥

સત્યસ્સત્યાભિસન્ધશ્ચ નિત્યં સત્યપરાક્રમઃ ।

પરલોકભયાદ્ભીતો નિર્ભયોઽસ્તુ પિતા મમ ॥ 11 ॥

તસ્યાઽપિ હિ ભવેદસ્મિન્કર્મણ્યપ્રતિસંહૃતે ।

સત્યં નેતિ મનસ્તાપસ્તસ્ય તાપસ્તપેચ્ચ મામ્ ॥ 12 ॥

અભિષેકવિધાનં તુ તસ્માત્સંહૃત્ય લક્ષ્મણ ।

અન્વગેવાહમિચ્છામિ વનં ગન્તુમિતઃપુનઃ ॥ 13 ॥

મમ પ્રવ્રાજનાદદ્ય કૃતકૃત્યા નૃપાત્મજા ।

સુતં ભરતમવ્યગ્રમભિષેચયિતા તતઃ ॥ 14 ॥

મયિ ચીરાજિનધરે જટામણ્ડલધારિણિ ।

ગતેઽરણ્યં ચ કૈકેય્યા ભવિષ્યતિ મનસ્સુખમ્ ॥ 15 ॥

બુદ્ધિઃ પ્રણીતા યેનેયં મનશ્ચ સુસમાહિતમ્ ।

તં તુ નાર્હામિ સઙ્ક્લેષ્ટું પ્રવ્રજિષ્યામિ મા ચિરમ્ ॥ 16 ॥

કૃતાન્તસ્ત્વેવ સૌમિત્રે દ્રષ્ટવ્યો મત્પ્રવાસને ।

રાજ્યસ્ય ચ વિતીર્ણસ્ય પુનરેવ નિવર્તને ॥ 17 ॥

કૈકેય્યાઃ પ્રતિપત્તિર્હિ કથં સ્યાન્મમ પીડને ।

યદિ ભાવો ન દૈવોઽયં કૃતાન્તવિહિતો ભવેત્ ॥ 18 ॥

જાનાસિ હિ યથા સૌમ્ય ન માતૃષુ મમાન્તરમ્ ।

ભૂતપૂર્વં વિશેષો વા તસ્યા મયિ સુતેઽપિ વા ॥ 19 ॥

સોઽભિષેકનિવૃત્ત્યર્થૈપ્રવાસાર્થૈશ્ચ દુર્વચૈઃ ।

ઉગ્રૈર્વાક્યૈરહં તસ્યા નાન્યદ્દૈવાત્સમર્થયે ॥ 20 ॥

કથં પ્રકૃતિસમ્પન્ના રાજપુત્રી તથાગુણા ।

બ્રૂયાત્સા પ્રાકૃતેવ સ્ત્રી મત્પીડાં ભર્તૃસન્નિધૌ ॥ 21 ॥

યદચિન્ત્યન્તુ તદ્દૈવં ભૂતેષ્વપિ ન વિહન્યતે ।

વ્યક્તં મયિ ચ તસ્યાં ચ પતિતો હિ વિપર્યયઃ ॥ 22 ॥

કશ્ચિદ્દૈવેન સૌમિત્રે યોદ્ધુમુત્સહતે પુમાન્ ।

યસ્ય ન ગ્રહણં કિઞ્ચિત્કર્મણોઽન્યત્ર દૃશ્યતે ॥ 23 ॥

સુખદુઃખે ભયક્રોધૌ લાભાલાભૌ ભવાભવૌ ।

યચ્ચ કિઞ્ચિત્તથાભૂતં નનુ દૈવસ્ય કર્મ તત્ ॥ 24 ॥

ઋષયોઽપ્યુગ્રતપસો દૈવેનાભિપ્રપીડિતાઃ ।

ઉત્સૃજ્ય નિયમાંસ્તીવ્રાન્ભ્રશ્યન્તે કામમન્યુભિઃ ॥ 25 ॥

અસઙ્કલ્પિતમેવેહ યદકસ્માત્પ્રવર્તતે ।

નિવર્ત્યારમ્ભમારબ્ધં નનુ દૈવસ્ય કર્મ તત્ ॥ 26 ॥

એતયા તત્ત્વયા બુદ્ધ્યા સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના ।

વ્યાહતેઽપ્યભિષેકે મે પરિતાપો ન વિદ્યતે ॥ 27 ॥

તસ્માદપરિતાપસ્સંસ્ત્વમપ્યનુવિધાય મામ્ ।

પ્રતિસંહારય ક્ષિપ્રમાભિષેચનિકીં ક્રિયામ્ ॥ 28 ॥

એભિરેવ ઘટૈ સ્સર્વૈરભિષેચનસમ્ભૃતૈઃ ।

મમ લક્ષ્મણ તાપસ્યે વ્રતસ્નાનં ભવિષ્યતિ ॥ 29 ॥

અથવા કિં મમૈતેન રાજદ્રવ્યમયેન તુ ।

ઉદ્ધૃતં મે સ્વયં તોયં વ્રતાદેશં કરિષ્યતિ ॥ 30 ॥

મા ચ લક્ષ્મણ સન્તાપં કાર્ષીર્લક્ષ્મ્યા વિપર્યયે ।

રાજ્યં વા વનવાસો વા વનવાસો મહોદયઃ ॥ 31 ॥

ન લક્ષ્મણાસ્મિન્ખલુ કર્મવિઘ્ને માતા યવીયસ્યતિશઙ્કનીયા ।

દૈવાભિપન્ના હિ વદત્યનિષ્ટં જાનાસિ દૈવં ચ તથા પ્રભાવમ્ ॥ 32 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વાવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvāviṃśassargaḥ |

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |

śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 1 ||

āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |

uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2 ||

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |

śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 3 ||

āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |

uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 4 ||

nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |

avamānaṃ nirasyemaṃ gṛhītvā harṣamuttamam || 5 ||

upaklṛptaṃ hi yatkiñcidabhiṣekārthamadya me sarvaṃ visarjaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niratyayam || 6 ||

saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhāra sambhramaḥ |

abhiṣekanivṛttyarthe so'stu sambhārasambhramaḥ || 7 ||

yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |

mātā me sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 8 ||

tasyāśśaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |

manasi pratisañjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 9 ||

na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |

mātṛṇāṃ vā piturvā'haṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 10 ||

satyassatyābhisandhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |

paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 11 ||

tasyā'pi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |

satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 12 ||

abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |

anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥpunaḥ || 13 ||

mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |

sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 14 ||

mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |

gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manassukham || 15 ||

buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |

taṃ tu nārhāmi saṅkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram || 16 ||

kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |

rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 17 ||

kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |

yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 18 ||

jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |

bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 19 ||

so'bhiṣekanivṛttyarthaipravāsārthaiśca durvacaiḥ |

ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 20 ||

kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |

brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsannidhau || 21 ||

yadacintyantu taddaivaṃ bhūteṣvapi na vihanyate |

vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 22 ||

kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |

yasya na grahaṇaṃ kiñcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 23 ||

sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |

yacca kiñcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 24 ||

ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |

utsṛjya niyamāṃstīvrānbhraśyante kāmamanyubhiḥ || 25 ||

asaṅkalpitameveha yadakasmātpravartate |

nivartyārambhamārabdhaṃ nanu daivasya karma tat || 26 ||

etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |

vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate || 27 ||

tasmādaparitāpassaṃstvamapyanuvidhāya mām |

pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 28 ||

ebhireva ghaṭai ssarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |

mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati || 29 ||

athavā kiṃ mamaitena rājadravyamayena tu |

uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati || 30 ||

mā ca lakṣmaṇa santāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |

rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ || 31 ||

na lakṣmaṇāsminkhalu karmavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |

daivābhipannā hi vadatyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvāviṃśassargaḥ ||