2.19 Ayodhyakanda - Ekonavimsha Sargah

ॐ

2.19 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકોનવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ।

તદપ્રિયમમિત્રઘ્નો વચનં મરણોપમમ્ ।

શ્રુત્વા ન વિવ્યથે રામઃ કૈકેયીં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

એવમસ્તુ ગમિષ્યામિ વનં વસ્તુમહં ત્વિતઃ ।

જટાજિનધરો રાજ્ઞઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ॥ 2 ॥

ઇદં તુ જ્ઞાતુમિચ્છામિ કિમર્થં માં મહીપતિઃ ।

નાભિનન્દતિ દુર્ધર્ષો યથાપૂર્વમરિન્દમઃ ॥ 3 ॥

મન્યુર્ન ચ ત્વયા કાર્યો દેવિ બ્રૂમિ તવાગ્રતઃ ।

યાસ્યામિ ભવ સુપ્રીતા વનં ચીરજટાધરઃ ॥ 4 ॥

હિતેન ગુરુણા પિત્રા કૃતજ્ઞેન નૃપેણ ચ ।

નિયુજ્યમાનો વિસ્રબ્ધઃ કિં ન કુર્યામહં પ્રિયમ્ ॥ 5 ॥

અલીકં માનસં ત્વેકં હૃદયં દહતીવ મે ।

સ્વયં યન્નાહ માં રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥ 6 ॥

અહં હિ સીતાં રાજ્યં ચ પ્રાણાનિષ્ટાન્ધનાનિ ચ ।

હૃષ્ટો ભ્રાત્રે સ્વયં દદ્યાં ભરતાયાપ્રચોદિતઃ ॥ 7 ॥

કિં પુનર્મનુજેન્દ્રેણ સ્વયં પિત્રા પ્રચોદિતઃ ।

તવ ચ પ્રિયકામાર્થં પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ॥ 8 ॥

તદાશ્વાસય હીમં ત્વં કિન્વિદં યન્મહીપતિઃ ।

વસુધાસક્તનયનો મન્દમશ્રૂણિ મુઞ્ચતિ ॥ 9 ॥

ગચ્છન્તુ ચૈવાનયિતું દૂતાશ્શ્રીઘ્રજવૈર્હયૈઃ ।

ભરતં માતુલકુલાદદ્યૈવ નૃપશાસનાત્ ॥ 10 ॥

દણ્ડકારણ્યમેષોઽહમિતો ગચ્છામિ સત્વરઃ ।

અવિચાર્ય પિતુર્વાક્યં સમા વસ્તું ચતુર્દશ ॥ 11 ॥

સા હૃષ્ટા તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રામસ્ય કૈકયી ।

પ્રસ્થાનં શ્રદ્ધધાના હિ ત્વરયામાસ રાઘવમ્ ॥ 12 ॥

એવં ભવતુ યાસ્યન્તિ દૂતા શ્શીઘ્રજવૈર્હયૈઃ ।

ભરતં માતુલકુલાદુપાવર્તયિતું નરાઃ ॥ 13 ॥

તવ ત્વહં ક્ષમં મન્યે નોત્સુકસ્ય વિલમ્બનમ્ ।

રામ તસ્માદિત શ્શીઘ્રં વનં ત્વં ગન્તુમર્હસિ ॥ 14 ॥

વ્રીડાન્વિત સ્સ્વયં યચ્ચ નૃપસ્ત્વાં નાભિભાષતે ।

નૈતત્કિઞ્ચિન્નરશ્રેષ્ઠ મન્યુરેષોઽપનીયતામ્ ॥ 15 ॥

યાવત્ત્વં ન વનં યાતઃ પુરાદસ્માદભિત્વરન્ ।

પિતા તાવન્ન તે રામ સ્નાસ્યતે ભોક્ષ્યતેઽપિ વા ॥ 16 ॥

ધિક્કષ્ટમિતિ નિઃશ્વસ્ય રાજા શોકપરિપ્લુતઃ ।

મૂર્છિતો ન્યપતત્તસ્મિન્પર્યઙ્કે હેમભૂષિતે ॥ 17 ॥

રામોઽપ્યુત્થાપ્ય રાજાનં કૈકેય્યાભિપ્રચોદિતઃ ।

કશયેવાહતો વાજી વનં ગન્તું કૃતત્વરઃ ॥ 18 ॥

તદપ્રિયમનાર્યાયા વચનં દારુણોદયમ્ ।

શ્રુત્વા ગતવ્યથો રામઃ કૈકેયીં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 19 ॥

નાહમર્થપરો દેવિ લોકમાવસ્તુમુત્સહે ।

વિદ્ધિમામૃષિભિસ્તુલ્યં કેવલં ધર્મમાસ્થિતમ્ ॥ 20 ॥

યદત્ર ભવતઃ કિઞ્ચિચ્છક્યં કર્તું પ્રિયં મયા ।

પ્રાણાનપિ પરિત્યજ્ય સર્વથા કૃતમેવ તત્ ॥ 21 ॥

ન હ્યતો ધર્મચરણં કિઞ્ચિદસ્તિ મહત્તરમ્ ।

યથા પિતરિશુશ્રૂષા તસ્ય વા વચનક્રિયા ॥ 22 ॥

અનુક્તોઽપ્યત્રભવતા ભવત્યા વચનાદહમ્ ।

વને વત્સ્યામિ વિજને વર્ષાણીહ ચતુર્દશ ॥ 23 ॥

ન નૂનં મયિ કૈકયિ કિઞ્ચિદાશંસસે ગુણમ્ ।

યદ્રાજાનમવોચસ્ત્વં મમેશ્વરતરા સતી ॥ 24 ॥

યાવન્માતરમાપ્નચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્યહમ્ ।

તતોઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દણ્ડકાનાં મહદ્વનમ્ ॥ 25 ॥

ભરતઃ પાલયેદ્રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ચ પિતુર્યથા ।

તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મ સ્સનાતનઃ ॥ 26 ॥

સ રામસ્ય વચશ્શ્રૃત્વા ભૃશં દુઃખહતઃ પિતા ।

શોકાદશક્નુવન્વકતું પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્ ॥ 27 ॥

વન્દિત્વા ચરણૌ રામો વિસઞ્જ્ઞસ્ય પિતુસ્તથા ।

કૈકેય્યાશ્ચાપ્યનાર્યાયાઃ નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ ॥ 28 ॥

સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્ ।

નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાત્તસ્માત્સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્ ॥ 29 ॥

તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતોઽનુજગામ હ ।

લક્ષ્મણઃ પરમક્કૃધ્દઃ સ્સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥ 30 ॥

અભિષેચનિકં ભાણ્ડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।

શનૈર્જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્ ॥ 31 ॥

ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશોઽપકર્ષતિ ।

લોકકાન્તસ્ય કાન્તત્વાચ્છીતરશ્મેરિવ ક્ષપા ॥ 32 ॥

ન વનં ગન્તુકામસ્ય ત્યજતશ્ચ વસુન્ધરામ્ ।

સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા ॥ 33 ॥

પ્રતિષિધ્ય શુભં છત્રં વ્યજને ચ સ્વલઙ્કૃતે ।

વિસર્જયિત્વા સ્વજનં રથં પૌરાંસ્તથા જનાન્ ॥ 34 ॥

ધારયન્ મનસા દુઃખમિન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ ।

પ્રવિવેશાત્મવાન્વેશ્મ માતુરપ્રિયશંસિવાન્ ॥ 35 ॥

સર્વોહ્યભિજનશ્શ્રીમાન્ શ્રીમતસ્સત્યવાદિનઃ ।

નાલક્ષયત રામસ્ય કિઞ્ચિદાકારમાનને ॥ 36 ॥

ઉચિતં ચ મહાબાહુર્નજહૌહર્ષમાત્મનઃ ।

શારદ સ્સમુદીર્ણાંશુશ્ચન્દ્રસ્તેજ ઇવાત્મજમ્ ॥ 37 ॥

વાચા મધુરયા રામસ્સર્વં સમ્માનયઞ્જનમ્ ।

માતુસ્સમીપં ધીરાત્મા પ્રવિવેશ મહાયશાઃ ॥ 38 ॥

તં ગુણૈસ્સમતાં પ્રાપ્તો ભ્રાતા વિપુલવિક્રમઃ ।

સૌમિત્રિરનુવવ્રાજ ધારયન્દુઃખમાત્મજમ્ ॥ 39 ॥

પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદાઽન્વિતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમાગતામ્ ।

ન ચૈવ રામોઽત્રજગામવિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા ॥ 40 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaviṃśassargaḥ |

tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |

śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||

evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |

jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||

idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |

nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||

manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |

yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |

niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||

alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |

svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |

hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||

kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |

tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||

tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |

vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||

gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||

daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |

avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |

prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||

tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |

rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||

vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |

naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||

yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |

pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||

dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |

mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||

rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |

kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||

tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |

śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||

nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |

viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||

yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |

prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||

na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |

yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||

anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |

vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||

na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |

yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||

yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |

tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||

bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |

tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||

sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |

śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||

vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |

kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |

niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |

lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||

abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |

śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |

lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||

na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |

sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||

pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |

visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||

dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |

praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||

sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |

nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||

ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |

śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||

vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |

mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||

taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |

saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |

na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||