2.114 Ayodhyakanda - Chaturdashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.114 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચતુર્દશાધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુર્દશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

સ્નિગ્ધગમ્ભીરઘોષેણ સ્યન્દનેનોપયાન્પ્રભુઃ ।

અયોધ્યાં ભરતઃ ક્ષિપ્રં પ્રવિવેશ મહાયશાઃ ॥ 1 ॥

બિડાલોલૂકચરિતામાલીનનરવારણામ્ ।

તિમિરાભ્યાહતાં કાલીમપ્રકાશાં નિશામિવ ॥ 2 ॥

રાહુશત્રોઃ પ્રિયાં પત્નીં શ્રિયા પ્રજ્વલિતપ્રભામ્ ।

ગ્રહેણાભ્યુત્થિતેનૈકાં રોહિણીમિવ પીડિતામ્ ॥ 3 ॥

અલ્પોષ્ણક્ષુબ્ધસલિલાં ઘર્મોત્તપ્તવિહઙ્ગમામ્ ।

લીનમીનઝષગ્રાહાં કૃશાં ગિરિનદીમિવ ॥ 4 ॥

વિધૂમામિવ હેમાભામધ્વરાગ્ને સ્સમુત્થિતામ્ ।

હવિરભ્યુક્ષિતાં પશ્ચાચ્છિખાં વિપ્રલયં ગતામ્ ॥ 5 ॥

વિધ્વસ્તકવચાં રુગ્ણગજવાજિરથધ્વજામ્ ।

હતપ્રવીરામાપન્નાં ચમૂમિવ મહાહવે ॥ 6 ॥

સફેનાં સસ્વનાં ભૂત્વા સાગરસ્ય સમુત્થિતામ્ ।

પ્રશાન્તમારુતોદ્ધૂતાં જલોર્મિમિવ નિસ્સ્વનામ્ ॥ 7 ॥

ત્યક્તાં યજ્ઞાયુધૈઃ સર્વૈરભિરૂપૈશ્ચ યાજકૈઃ ।

સુત્યાકાલે સુનિર્વૃત્તે વેદિં ગતરવામિવ ॥ 8 ॥

ગોષ્ઠમધ્યે સ્થિતામાર્તામચરન્તીં તૃણં નવમ્ ।

ગોવૃષેણ પરિત્યક્તાં ગવાં પક્તિમિવોત્સુકામ્ ॥ 9 ॥

પ્રભાકરાદ્યૈ સ્સુસ્નિગ્ધૈઃ પ્રજ્વલદ્ભિરિવોત્તમૈઃ ।

વિયુક્તાં મણિભિર્જાત્યૈર્નવાં મુક્તાવલીમિવ ॥ 10 ॥

સહસા ચલિતાં સ્થાનાન્મહીં પુણ્યક્ષયાદ્ગતામ્ ।

સંવૃતદ્યુતિવિસ્તારાં તારામિવ દિવશ્ચ્યુતામ્ ॥ 11 ॥

પુષ્પનદ્ધાં વસન્તાન્તે મત્તભ્રમરનાદિતામ્ ।

દ્રુતદાવાગ્નિ વિપ્લુષ્ટાં ક્લાન્તાં વનલતામિવ ॥ 12 ॥

સમ્મૂઢનિગમાંસ્તબ્ધાં સઙ્ક્ષિપ્તવિપણાપણામ્ ।

પ્રચ્છન્નશશિનક્ષત્રાં દ્યામિવામ્બુધરૈર્વૃતામ્ ॥ 13 ॥

ક્ષીણપાનોત્તમૈર્ભગ્નૈઃ શરાવૈરભિસંવૃતામ્ ।

હતશૌણ્ડામિવ ધ્વસ્તાંં પાનભૂમિમસંસ્કૃતામ્ ॥ 14 ॥

વૃક્ણભૂમિતલાં નિમ્નાં વૃક્ણપાત્રૈસ્સમાવૃતામ્ ।

ઉપયુક્તોદકાં ભગ્નાં પ્રપાં નિપતિતામિવ ॥ 15 ॥

વિપુલાં વિતતાં ચૈવ યુક્તપાશાં તરસ્વિનામ્ ।

ભૂમૌ બાણૈર્વિનિષ્કૃત્તાં પતિતાં જ્યામિવાયુધાત્ ॥ 16 ॥

સહસા યુદ્ધશૌણ્ડેન હયારોહેણ વાહિતામ્ ।

નિહતાં પ્રતિસૈન્યેન વડવામિવ પાતિતામ્ ॥ 17 ॥

શુષ્કતોયાં મહામત્સ્યૈઃ કૂર્મૈશ્ચ બહુભિર્વૃતામ્ ।

પ્રભિન્નતટવિસ્તીર્ણાં વાપીમિવ હૃતોત્પલામ્ ॥ 18 ॥

પુરુષસ્યાપ્રહૃષ્ટસ્ય પ્રતિષિદ્ધાનુલેપનામ્ ।

સન્તપ્તામિવ શોકેન ગાત્રયષ્ટિમભૂષણામ્ ॥ 19 ॥

પ્રાવૃષિ પ્રવિગાઢાયાં પ્રવિષ્ટસ્યાભ્રમણ્ડલમ્ ।

પ્રચ્છન્નાં નીલજીમૂતૈર્ભાસ્કરસ્ય પ્રભામિવ ॥ 20 ॥

ભરતસ્તુ રથસ્થ સ્સન્ શ્રીમાન્દશરથાત્મજઃ ।

વાહયન્તં રથશ્રેષ્ઠં સારથિં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 21 ॥

કિં નુ ખલ્વદ્ય ગમ્ભીરો મૂર્છિતો ન નિશમ્યતે ।

યથાપુરમયોધ્યાયાં ગીતવાદિત્રનિસ્વનઃ ॥ 22 ॥

વારુણીમદગન્ધશ્ચ માલ્યગન્ધશ્ચ મૂર્છિતઃ ।

ધૂપિતાગુરુગન્ધશ્ચ ન પ્રવાતિ સમન્તતઃ ॥ 23 ॥

યાનપ્રવરઘોષશ્ચ સ્નિગ્ધશ્ચ હયનિસ્વનઃ ।

પ્રમત્તગજનાદશ્ચ મહાંશ્ચ રથનિસ્વનઃ ॥ 24 ॥

નેદાનીં શ્રૂયતે પુર્યામસ્યાં રામે વિવાસિતે ।

ચન્દનાગરુગન્ધાંશ્ચ મહાર્હાશ્ચ નવસ્રજઃ ।

ગતે હિ રામે તરુણા સ્સન્તપ્તા નોપભુઞ્જતે ॥ 25 ॥

બહિર્યાત્રાં ન ગચ્છન્તિ ચિત્રમાલ્યધરા નરાઃ ।

નોત્સવા સ્સમ્પ્રવર્તન્તે રામશોકાર્દિતે પુરે ॥ 26 ॥

સહ નૂનં મમ ભ્રાત્રા પુરસ્યાસ્ય દ્યુતિર્ગતા ।

ન હિ રાજત્યયોધ્યેયં સાસારેવાર્જુની ક્ષપા ॥ 27 ॥

કદા નુ ખલુ મે ભ્રાતા મહોત્સવ ઇવાઽગતઃ ।

જનયિષ્યત્યયોધ્યાયાં હર્ષં ગ્રીષ્મ ઇવામ્બુદઃ ॥ 28 ॥

તરુણૈશ્ચારુવેષૈશ્ચ નરૈરુન્નતગામિભિઃ ।

સમ્પતદ્ભિરયોધ્યાયાં નાભિભાન્તિ મહાપથાઃ ॥ 29 ॥

એવં બહુવિધં જલ્પન્વિવેશ વસતિં પિતુઃ ।

તેન હીનાં નરેન્દ્રેણ સિંહહીનાં ગુહામિવ ॥ 30 ॥

તદા તદન્તઃ પુરમુઞ્ઝિતપ્રભં સુરૈરિવોત્સૃષ્ટમભાસ્કરં દિનમ્ ।

નિરીક્ષ્ય સર્વં તુ વિવિક્તમાત્મવાન્મુમોચ બાષ્પં ભરતઃ સુદુઃખિતઃ ॥ 31 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્દશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |

snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayānprabhuḥ |

ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 1 ||

biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |

timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2 ||

rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |

graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 3 ||

alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṅgamām |

līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 4 ||

vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne ssamutthitām |

havirabhyukṣitāṃ paścācchikhāṃ vipralayaṃ gatām || 5 ||

vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām |

hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 6 ||

saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām |

praśāntamārutoddhūtāṃ jalormimiva nissvanām || 7 ||

tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvairabhirūpaiśca yājakaiḥ |

sutyākāle sunirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 8 ||

goṣṭhamadhye sthitāmārtāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |

govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ paktimivotsukām || 9 ||

prabhākarādyai ssusnigdhaiḥ prajvaladbhirivottamaiḥ |

viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 10 ||

sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |

saṃvṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 11 ||

puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |

drutadāvāgni vipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 12 ||

sammūḍhanigamāṃstabdhāṃ saṅkṣiptavipaṇāpaṇām |

pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 13 ||

kṣīṇapānottamairbhagnaiḥ śarāvairabhisaṃvṛtām |

hataśauṇḍāmiva dhvastāṃṃ pānabhūmimasaṃskṛtām || 14 ||

vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraissamāvṛtām |

upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 15 ||

vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |

bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 16 ||

sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |

nihatāṃ pratisainyena vaḍavāmiva pātitām || 17 ||

śuṣkatoyāṃ mahāmatsyaiḥ kūrmaiśca bahubhirvṛtām |

prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām || 18 ||

puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |

santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām || 19 ||

prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |

pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 20 ||

bharatastu rathastha ssan śrīmāndaśarathātmajaḥ |

vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 21 ||

kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrchito na niśamyate |

yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvanaḥ || 22 ||

vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrchitaḥ |

dhūpitāgurugandhaśca na pravāti samantataḥ || 23 ||

yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvanaḥ |

pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvanaḥ || 24 ||

nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite |

candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ |

gate hi rāme taruṇā ssantaptā nopabhuñjate || 25 ||

bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ |

notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure || 26 ||

saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā |

na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā || 27 ||

kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ |

janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ || 28 ||

taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhiḥ |

sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathāḥ || 29 ||

evaṃ bahuvidhaṃ jalpanviveśa vasatiṃ pituḥ |

tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 30 ||

tadā tadantaḥ puramuñjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |

nirīkṣya sarvaṃ tu viviktamātmavānmumoca bāṣpaṃ bharataḥ suduḥkhitaḥ || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||