2.109 Ayodhyakanda - Navadhikashatatama Sargah

ॐ

2.109 અયોધ્યાકાણ્ડ - નવાધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ નવાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

જાબાલેસ્તુ વચશ્શ્રુત્વા રામ સ્સત્યાત્મનાં વરઃ ।

ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા સ્વબુદ્ધ્યા ચાવિપન્નયા ॥ 1 ॥

ભવાન્મે પ્રિયકામાર્થં વચનં યદિહોક્તવાન્ ।

અકાર્યં કાર્યસઙ્કાશમપથ્યં પથ્યસમ્મતમ્ ॥ 2 ॥

નિર્મર્યાદસ્તુ પુરુષઃ પાપાચારસમન્વિતઃ ।

માનં ન લભતે સત્સુ ભિન્નચારિત્રદર્શનઃ ॥ 3 ॥

કુલીનમકુલીનં વા વીરં પુરુષમાનિનમ્ ।

ચારિત્રમેવ વ્યાખ્યાતિ શુચિં વા યદિ વાઽશુચિમ્ ॥ 4 ॥

અનાર્યસ્ત્વાર્યસઙ્કાશ શ્શૌચાદ્દીનસ્તાથાઽશુચિઃ ।

લક્ષણ્યવદલક્ષણ્યો દુશ્શીલશ્શીલવાનિવ ॥ 5 ॥

અધર્મં ધર્મવેશેણ યદીમં લોકસઙ્કુરમ્ ।

અભિપત્સ્યે શુભં હિત્વા ક્રિયાવિધિવિવર્જિતમ્ ॥ 6 ॥

કશ્ચેતયાનઃ પુરુષઃ કાર્યાકાર્યવિચક્ષણઃ ।

બહુમંસ્યતિ માં લોકે દુર્વૃત્તં લોકદૂષણમ્ ॥ 7 ॥

કસ્ય દાસ્યામ્યહં વૃત્તં કેન વા સ્વર્ગમાપ્નુયામ્ ।

આનયા વર્તમાનો હિ વૃત્ત્યા હીનપ્રતિજ્ઞયા ॥ 8 ॥

કામવૃત્તસ્ત્વયં લોકઃ કૃત્સ્ન સ્સમુપવર્તતે ।

યદ્વૃત્તા સ્સન્તિ રાજાનસ્તદ્વૃત્તા સ્સન્તિ હિ પ્રજાઃ ॥ 9 ॥

સત્યમેવાનૃશંસં ચ રાજવૃત્તં સનાતનમ્ ।

તસ્માત્સત્યાત્મકં રાજ્યં સત્યે લોકઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ 10 ॥

ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ સત્યમેવ હિ મેનિરે ।

સત્યવાદી હિ લોકેઽસ્મિન્પરમં ગચ્છતિ ક્ષયમ્ ॥ 11 ॥

ઉદ્વિજન્તે યથા સર્પાન્નરાદનૃતવાદિનઃ ।

ધર્મ સ્સત્યં પરો લોકે મૂલં સ્વર્ગસ્ય ચોચ્યતે ॥ 12 ॥

સત્યમેવેશ્વરો લોકે સત્યં પદ્માશ્રિતા સદા ।

સત્યમૂલાનિ સર્વાણિ સત્યાન્નાસ્તિ પરં પદમ્ ॥ 13 ॥

દત્તમિષ્ટં હુતં ચૈવ તપ્તાનિ ચ તપાંસિ ચ ।

વેદા સ્સત્યપ્રતિષ્ઠાના સ્તસ્માત્સત્યપરો ભવેત્ ॥ 14 ॥

એકઃ પાલયતે લોકમેકઃ પાલયતે કુલમ્ ।

મજ્જત્યેકો હિ નિરય એક સ્સ્વર્ગે મહીયતે ॥ 15 ॥

સોઽહં પિતુર્નિયોગં તુ કિમર્થં નાનુપાલયે ।

સત્યપ્રતિશ્રવ સ્સત્યં સત્યેન સમયીકૃતઃ ॥ 16 ॥

નૈવ લોભાન્ન મોહાદ્વા ન હ્યજ્ઞાનાત્તમોઽન્વિતઃ ।

સેતું સત્યસ્ય ભેત્સ્યામિ ગુરો સ્સત્યપ્રતિશ્રવઃ ॥ 17 ॥

અસત્યસન્ધસ્ય સતશ્ચલસ્યાસ્થિરચેતસઃ ।

નૈવ દેવા ન પિતરઃ પ્રતીચ્છન્તીતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ 18 ॥

પ્રત્યગાત્મમિમં ધર્મં સત્યં પશ્યામ્યહં સ્વયમ્ ।

ભાર સ્સત્પુરુષાચીર્ણસ્તદર્થમભિમન્યતે ॥ 19 ॥

ક્ષાત્રં ધર્મમહન્ત્યક્ષ્યે હ્યધર્મં ધર્મસંહિતમ્ ।

ક્ષુદ્રૈર્નૃશંસૈર્લુબ્ધૈશ્ચ સેવિતં પાપકર્મભિઃ ॥ 20 ॥

કાયેન કુરુતે પાપં મનસા સમ્પ્રધાર્ય તત્ ।

અનૃતં જિહ્વયા ચાહ ત્રિવિધં કર્મપાતકમ્ ॥ 21 ॥

ભૂમિઃ કીર્તિર્યશો લક્ષ્મીઃ પુરુષં પ્રાર્થયન્તિ હિ ।

સત્યં સમનુવર્તને સત્યમેવ ભજેત તતઃ ॥ 22 ॥

શ્રેષ્ઠં હ્યનાર્યમેવ સ્યાદ્યદ્ભવાનવધાર્ય મામ્ ।

આહ યુક્તિ કરૈર્વાક્યૈરિદં ભદ્રં કુરુષ્વ હ ॥ 23 ॥

કથં હ્યહં પ્રતિજ્ઞાય વનવાસમિમં ગુરોઃ ।

ભરતસ્ય કરિષ્યામિ વચો હિત્વા ગુરોર્વચઃ ॥ 24 ॥

સ્થિરા મયા પ્રતિજ્ઞાતા પ્રતિજ્ઞા ગુરુસન્નિધૌ ।

પ્રહૃષ્યમાણા સા દેવી કૈકેયી ચાભવત્તદા ॥ 25 ॥

વનવાસં વસન્નેવ શુચિર્નિયતભોજનઃ ।

મૂલપુષ્પફલૈઃ પુણ્યૈઃ પિત્રૂન્ દેવાંશ્ચ તર્પયન્ ॥ 26 ॥

સન્તુષ્ટપઞ્ચવર્ગોઽહં લોકયાત્રાં પ્રવર્તયે ।

અકુહ શ્શ્રદ્ધધાનસ્સન્કાર્યાકાર્યવિચક્ષણઃ ॥ 27 ॥

વનવાસં વસન્નેવં શુચિર્નિયતભોજનઃ ।

મૂલૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પુણ્યૈઃ પિત્રૂન્ દેવાંશ્ચ તર્પયન્ ॥ 28 ॥

સન્તુષ્ટપઞ્ચવર્ગોઽહં લોકયાત્રાં પ્રવર્તયે ।

અકુહ શ્શ્રદ્ધધાનસ્સન્કાર્યાકાર્યવિચક્ષણઃ ॥ 29 ॥

કર્મભૂમિમાં પ્રાપ્ય કર્તવ્યં કર્મ યચ્છુભમ્ ।

અગ્નિર્વાયુશ્ચ સોમશ્ચ કર્મણાં ફલભાગિનઃ ॥ 30 ॥

શતં ક્રતૂનામાહૃત્ય દેવરાટ્ ત્રિદિવં ગતઃ ।

તપાંસ્યુગ્રાણિ ચાસ્થાય દિવં યાતા મહર્ષયઃ ॥ 31 ॥

અમૃષ્યમાણઃ પુનરુગ્રતેજાઃ નિશમ્ય તં નાસ્તિકવાક્યહેતુમ્ ।

અથાબ્રવીત્તં નૃપતેસ્તનૂજો વિગર્હમાણો વચનાનિ તસ્ય ॥ 32 ॥

સત્યં ચ ધર્મં ચ પરાક્રમં ચ ભૂતાનુકમ્પાં પ્રિયવાદિતાં ચ ।

દ્વિજાતિદેવાતિધિપૂજનં ચ પન્થાનમાહુસ્ત્રિદિવસ્ય સન્તઃ ॥ 33 ॥

તેનૈવમાજ્ઞાય યથાવદર્થમેકોદયં સમ્પ્રતિપદ્ય વિપ્રાઃ ।

ધર્મં ચરન્ત સ્સકલં યથાવત્કાઙ્ક્ષન્તિ લોકાગમમપ્રમત્તાઃ ॥ 34 ॥

નિન્દામ્યહં કર્મ કૃતં પિતુસ્તદ્યસ્ત્વામગૃહ્ણાદ્વિષમસ્થબુદ્ધિમ્ ।

બુદ્ધ્યાઽનયૈવંવિધયા ચરન્તં સુનાસ્તિકં ધર્મપથાદપેતમ્ ॥ 35 ॥

યથા હિ ચોરઃ સ તથા હિ બુદ્ધસ્તથાગતં નાસ્તિકમત્ર વિદ્ધિ ।

તસ્માદ્ધિ યઃ શઙ્ક્યતમઃ પ્રજાનાં ન નાસ્તિકેનાભિમુખો બુધઃ સ્યાત્ ॥ 36 ॥

ત્વત્તો જનાઃ પૂર્વતરે દ્વિજાચ્શ્ર શુભાનિ કર્માણિ બહૂનિ ચક્રુઃ ।

જિત્વા સદેમં ચ પરં ચ લોકં તસ્માવ્દિજા સ્વસ્તિ હુતં કૃતં ચ ॥ 37 ॥

ધર્મે રતાઃ સત્પુરુષૈઃ સમેતાસ્તેજસ્વિનો દાનગુણપ્રધાનાઃ ।

અહિંસકા વીતમલાશ્ચ લોકે ભવન્તિ પૂજ્યા મુનયઃ પ્રધાનાઃ ॥ 38 ॥

ઇતિ બ્રુવન્તં વચનં સરોષં રામં મહાત્માનમદીનસત્ત્વમ્ ।

ઉવાચ પથ્યં પુનરાસ્તિકં ચ સત્યં વચઃ સાનુનયં ચ વિપ્રઃ ॥ 39 ॥

ન નાસ્તિકાનાં વચનં બ્રવીમ્યહં ન નાસ્તિકોઽહં ન ચ નાસ્તિ કિઞ્ચન ।

સમીક્ષ્ય કાલં પુનરાસ્તિકોઽભવં ભવેય કાલે પુનરેવ નાસ્તિકઃ ॥ 40 ॥

ન ચાપિ કાલોઽય મુપાગતશ્શનૈર્યથા મયા નાસ્તિકવાગુદીરિતા ।

નિવર્તનાર્થં તવ રામ કારણાત્ પ્રસાદનાર્થં ચ મયૈતદીરિતમ્ ॥ 41 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે નવાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha navādhikaśatatamassargaḥ |

jābālestu vacaśśrutvā rāma ssatyātmanāṃ varaḥ |

uvāca parayā bhaktyā svabuddhyā cāvipannayā || 1 ||

bhavānme priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |

akāryaṃ kāryasaṅkāśamapathyaṃ pathyasammatam || 2 ||

nirmaryādastu puruṣaḥ pāpācārasamanvitaḥ |

mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśanaḥ || 3 ||

kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |

cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vā'śucim || 4 ||

anāryastvāryasaṅkāśa śśaucāddīnastāthā'śuciḥ |

lakṣaṇyavadalakṣaṇyo duśśīlaśśīlavāniva || 5 ||

adharmaṃ dharmaveśeṇa yadīmaṃ lokasaṅkuram |

abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam || 6 ||

kaścetayānaḥ puruṣaḥ kāryākāryavicakṣaṇaḥ |

bahumaṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam || 7 ||

kasya dāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |

ānayā vartamāno hi vṛttyā hīnapratijñayā || 8 ||

kāmavṛttastvayaṃ lokaḥ kṛtsna ssamupavartate |

yadvṛttā ssanti rājānastadvṛttā ssanti hi prajāḥ || 9 ||

satyamevānṛśaṃsaṃ ca rājavṛttaṃ sanātanam |

tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye lokaḥ pratiṣṭhitaḥ || 10 ||

ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |

satyavādī hi loke'sminparamaṃ gacchati kṣayam || 11 ||

udvijante yathā sarpānnarādanṛtavādinaḥ |

dharma ssatyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate || 12 ||

satyameveśvaro loke satyaṃ padmāśritā sadā |

satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam || 13 ||

dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |

vedā ssatyapratiṣṭhānā stasmātsatyaparo bhavet || 14 ||

ekaḥ pālayate lokamekaḥ pālayate kulam |

majjatyeko hi niraya eka ssvarge mahīyate || 15 ||

so'haṃ piturniyogaṃ tu kimarthaṃ nānupālaye |

satyapratiśrava ssatyaṃ satyena samayīkṛtaḥ || 16 ||

naiva lobhānna mohādvā na hyajñānāttamo'nvitaḥ |

setuṃ satyasya bhetsyāmi guro ssatyapratiśravaḥ || 17 ||

asatyasandhasya sataścalasyāsthiracetasaḥ |

naiva devā na pitaraḥ pratīcchantīti naḥ śrutam || 18 ||

pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |

bhāra ssatpuruṣācīrṇastadarthamabhimanyate || 19 ||

kṣātraṃ dharmamahantyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |

kṣudrairnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhiḥ || 20 ||

kāyena kurute pāpaṃ manasā sampradhārya tat |

anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karmapātakam || 21 ||

bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi |

satyaṃ samanuvartane satyameva bhajeta tataḥ || 22 ||

śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhārya mām |

āha yukti karairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha || 23 ||

kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ guroḥ |

bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvacaḥ || 24 ||

sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusannidhau |

prahṛṣyamāṇā sā devī kaikeyī cābhavattadā || 25 ||

vanavāsaṃ vasanneva śucirniyatabhojanaḥ |

mūlapuṣpaphalaiḥ puṇyaiḥ pitrūn devāṃśca tarpayan || 26 ||

santuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |

akuha śśraddhadhānassankāryākāryavicakṣaṇaḥ || 27 ||

vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojanaḥ |

mūlaiḥ puṣpaiḥ phalaiḥ puṇyaiḥ pitrūn devāṃśca tarpayan || 28 ||

santuṣṭapañcavargo'haṃ lokayātrāṃ pravartaye |

akuha śśraddhadhānassankāryākāryavicakṣaṇaḥ || 29 ||

karmabhūmimāṃ prāpya kartavyaṃ karma yacchubham |

agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāginaḥ || 30 ||

śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭ tridivaṃ gataḥ |

tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣayaḥ || 31 ||

amṛṣyamāṇaḥ punarugratejāḥ niśamya taṃ nāstikavākyahetum |

athābravīttaṃ nṛpatestanūjo vigarhamāṇo vacanāni tasya || 32 ||

satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāṃ ca |

dvijātidevātidhipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santaḥ || 33 ||

tenaivamājñāya yathāvadarthamekodayaṃ sampratipadya viprāḥ |

dharmaṃ caranta ssakalaṃ yathāvatkāṅkṣanti lokāgamamapramattāḥ || 34 ||

nindāmyahaṃ karma kṛtaṃ pitustadyastvāmagṛhṇādviṣamasthabuddhim |

buddhyā'nayaivaṃvidhayā carantaṃ sunāstikaṃ dharmapathādapetam || 35 ||

yathā hi coraḥ sa tathā hi buddhastathāgataṃ nāstikamatra viddhi |

tasmāddhi yaḥ śaṅkyatamaḥ prajānāṃ na nāstikenābhimukho budhaḥ syāt || 36 ||

tvatto janāḥ pūrvatare dvijācśra śubhāni karmāṇi bahūni cakruḥ |

jitvā sademaṃ ca paraṃ ca lokaṃ tasmāvdijā svasti hutaṃ kṛtaṃ ca || 37 ||

dharme ratāḥ satpuruṣaiḥ sametāstejasvino dānaguṇapradhānāḥ |

ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munayaḥ pradhānāḥ || 38 ||

iti bruvantaṃ vacanaṃ saroṣaṃ rāmaṃ mahātmānamadīnasattvam |

uvāca pathyaṃ punarāstikaṃ ca satyaṃ vacaḥ sānunayaṃ ca vipraḥ || 39 ||

na nāstikānāṃ vacanaṃ bravīmyahaṃ na nāstiko'haṃ na ca nāsti kiñcana |

samīkṣya kālaṃ punarāstiko'bhavaṃ bhaveya kāle punareva nāstikaḥ || 40 ||

na cāpi kālo'ya mupāgataśśanairyathā mayā nāstikavāgudīritā |

nivartanārthaṃ tava rāma kāraṇāt prasādanārthaṃ ca mayaitadīritam || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navādhikaśatatamassargaḥ ||