2.103 Ayodhyakanda - Tryadhikashatatama Sargah

ॐ

2.103 અયોધ્યાકાણ્ડ - ત્ર્યધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્ર્યધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

વસિષ્ઠઃ પુરતઃ કૃત્વા દારાન્દશરથસ્ય ચ ।

અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિતઃ ॥ 1 ॥

રાજપત્ન્યશ્ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ ।

દદૃશુ સ્તત્ર તત્ તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ॥ 2 ॥

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા ।

સુમિત્રામબ્રવીદ્દીના યાશ્ચાન્યા રાજયોષિતઃ ॥ 3 ॥

ઇદં તેષામનાથાનાં ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।

વને પ્રાક્કલનં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતાઃ ॥ 4 ॥

ઇત સ્સુમિત્રે પુત્રસ્તે સદા જલમતન્દ્રિતઃ ।

સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્મમ પુત્રસ્ય કારણાત્ ॥ 5 ॥

જઘન્યમપિ તે પુત્રઃ કૃતવાન્ ન તુ ગર્હિતઃ ।

ભ્રાતુર્યદર્થરહિતં સર્વં તદ્ ગર્હિતંં ગુણૈઃ ॥ 6 ॥

અદ્યાયમપિ તે પુત્રઃ ક્લેશાનામતથોચિતઃ ।

નીચાનર્થ સમાચારં સજ્જં કર્મ પ્રમુઞ્ચતુ ॥ 7 ॥

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે ।

પિતુરિઙ્ગુદિપિણ્યાકં ન્યસ્તમાયતલોચના ॥ 8 ॥

તં ભૂમૌ પિતુરાર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા ।

ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ ॥ 9 ॥

ઇદમિક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।

રાઘવેણ પિતુર્દત્તં પશ્યતૈતદ્યથાવિધિ ॥ 10 ॥

તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મનઃ ।

નૈતદૌપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્ ॥ 11 ॥

ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્રસદૃશો વિભુઃ ।

કથમિઙ્ગુદિપિણ્યાકં સ ભુક્તે વસુધાધિપઃ ॥ 12 ॥

અતો દુઃખતરં લોકે ન કિઞ્ચિત્પ્રતિભાતિ મા ।

યત્ર રામઃ પિતુર્દદ્યાદિઙ્ગુદિક્ષોદમૃદ્ધિમાન્ ॥ 13 ॥

રામેણેઙ્ગુદિપિણ્યાકં પિતુર્દત્તં સમીક્ષ્ય મે ।

કથં દુઃખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા ॥ 14 ॥

શ્રુતિસ્તુ ખલ્વિયં સત્યા લૌકિકી પ્રતિભાતિ મા ।

યદન્નઃ પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્તસ્ય દેવતાઃ ॥ 15 ॥

એવમાર્તાં સપત્ન્યસ્તા જગ્મુરાશ્વાસ્ય તાં તદા ।

દદૃશુશ્ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગચ્યુતમિવામરમ્ ॥ 16 ॥

સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં રામં સમ્પ્રેક્ષ્ય માતરઃ ।

આર્તા મુમુચુરશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતાઃ ॥ 17 ॥

તાસાં રામસ્સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાન્ શુભાન્ ।

માત્રૂણાં મનુજવ્યાઘ્રસ્સર્વાસાં સત્યસઙ્ગરઃ ॥ 18 ॥

તાઃ પાણિભિ સ્સુખસ્પર્શૈર્મૃદ્વઙ્ગુલિતલૈ શ્શુભૈઃ ।

પ્રમમાર્જૂ રજઃ પૃષ્ઠાદ્રામસ્યાયતલોચનાઃ ॥ 19 ॥

સૌમિત્રિરપિ તા સ્સર્વા માતૃસ્સમ્પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતઃ ।

અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદનન્તરમ્ ॥ 20 ॥

યથા રામે તથા તસ્મિન્સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિયઃ ।

વૃત્તિં દશરથાજ્જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે ॥ 21 ॥

સીતાઽપિ ચરણાંસ્તાસામુપસઙ્ગૃહ્ય દુઃખિતા ।

શ્વશ્રૂણામશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રતઃ સ્થિતા ॥ 22 ॥

તાં પરિષ્વજ્ય દુઃખાર્તાં માતા દુહિતરં યથા ।

વનવાસકૃશાં દીનાં કૌસલ્યા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥

વિદેહરાજસ્ય સુતા સ્નુષા દશરથસ્ય ચ ।

રામપત્ની કથં દુઃખં સમ્પ્રાપ્તા નિર્જને વને ॥ 24 ॥

પદ્મમાતપસન્તપ્તં પરિક્લિષ્ટમિવોત્પલમ્ ।

કાઞ્ચનં રજસા ધ્વસ્તં ક્લિષ્ટં ચન્દ્રમિવામ્બુદૈઃ ॥ 25 ॥

મુખં તે પ્રેક્ષ્ય માં શોકો દહત્યગ્નિરિવાઽશ્રયમ્ ।

ભૃશં મનસિ વૈદેહિ વ્યસનારણિસમ્ભવઃ ॥ 26 ॥

બ્રુવન્ત્યામેવમાર્તાયાં જનન્યાં ભરતાગ્રજઃ ।

પાદાવાસાદ્ય જગ્રાહ વસિષ્ઠસ્ય ચ રાઘવઃ ॥ 27 ॥

પુરોહિતસ્યાગ્નિસમસ્ય વૈ તદા બૃહસ્પતેરિન્દ્રમિવામરાધિપઃ ।

પ્રગૃહ્ય પાદૌ સુસમૃદ્ધતેજસસ્સહૈવ તેનોપવિવેશ રાઘવઃ ॥ 28 ॥

તતો જઘન્યં સહિતૈ સ્સમન્ત્રિભિઃ પુરપ્રધાનૈશ્ચ સહૈવ સૈનિકૈઃ ।

જનેન ધર્મજ્ઞતમેન ધર્મવાનુપોપવિષ્ટો ભરત સ્તદાઽગ્રજમ્ ॥ 29 ॥

ઉપોપવિષ્ટ સ્તુ તદા સ વીર્યવાંસ્તપસ્વિવેષેણ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।

શ્રિયા જ્વલન્તં ભરતઃ કૃતાઞ્જલિર્યથા મહેન્દ્રઃ પ્રયતઃ પ્રજાપતિમ્ ॥ 30 ॥

કિમેષ વાક્યં ભરતોઽદ્ય રાઘવં પ્રણમ્ય સત્કૃત્ય ચ સાધુ વક્ષ્યતિ ।

ઇતીવ તસ્યાર્યજનસ્ય તત્ત્વતો બભૂવ કૌતૂહલમુત્તમં તદા ॥ 31 ॥

સ રાઘવ સ્સત્યધૃતિ શ્ચ લક્ષ્મણો મહાનુભાવો ભરત શ્ચ ધાર્મિકઃ ।

વૃતાઃ સુહૃદ્ભિ શ્ચ વિરેજુરધ્વરે યથા સદસ્યૈ સ્સહિતાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ॥ 32 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્ર્યધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tryadhikaśatatamassargaḥ |

vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |

abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |

dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |

sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |

vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||

ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |

svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||

jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |

bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||

adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |

nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |

pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |

uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |

rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |

naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |

kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||

ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |

yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |

kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |

yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||

evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |

dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||

sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |

ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||

tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |

mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||

tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |

pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||

saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |

abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||

yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |

vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||

sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |

śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||

tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |

vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |

rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |

kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |

bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||

bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |

pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |

pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||

tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |

janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||

upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |

śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||

kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |

itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||

sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |

vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||