1.16 Balakanda - Shodasha Sargah

ॐ

1.16 બાલકાણ્ડ - ષોડશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાણ્ડમ્ ।

અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।

તતો નારાયણો દેવો નિયુક્તસ્સુરસત્તમૈઃ ।

જાનન્નપિ સુરાનેવં શ્લક્ષ્ણં વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

ઉપાયઃ કો વધે તસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ ।

યમહં તં સમાસ્થાય નિહન્યામૃષિકણ્ટકમ્ ॥ 2 ॥

એવમુક્તાસ્સુરાસ્સર્વે પ્રત્યૂચુર્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।

માનુષીં તનુમાસ્થાય રાવણં જહિ સંયુગે ॥ 3 ॥

સ હિ તેપે તપસ્તીવ્રં દીર્ઘકાલમરિન્દમ ।

યેન તુષ્ટોઽભવદ્બ્રહ્મા લોકકૃલ્લોકપૂર્વજઃ ॥ 4 ॥

સન્તુષ્ટઃ પ્રદદૌ તસ્મૈ રાક્ષસાય વરં પ્રભુઃ ।

04 નાનાવિધેભ્યો ભૂતેભ્યો ભયં નાન્યત્ર માનુષાત્ ॥ 5 ॥

અવજ્ઞાતાઃ પુરા તેન વરદાને હિ માનવાઃ ।

105 એવં પિતામહાત્તસ્માદ્વરં પ્રાપ્ય સ દર્પિતઃ ॥ 6 ॥

ઉત્સાદયતિ લોકાન્ત્રીન્ સ્ત્રિયશ્ચાપ્યપકર્ષતિ ।

તસ્માત્તસ્ય વધો દૃષ્ટો માનુષેભ્યઃ પરન્તપ ॥ 7 ॥

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા સુરાણાં વિષ્ણુરાત્મવાન્ ।

પિતરં રોચયામાસ તદા દશરથં નૃપમ્ ॥ 8 ॥

સ ચાપ્યપુત્રો નૃપતિસ્તસ્મિન્કાલે મહાદ્યુતિઃ ।

અયજત્પુત્રિયામિષ્ટિં પુત્રેપ્સુરરિસૂદનઃ ॥ 9 ॥

સ કૃત્વા નિશ્ચયં વિષ્ણુરામન્ત્ર્ય ચ પિતામહમ્ ।

અન્તર્ધાનં ગતો દેવૈઃ પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ॥ 10 ॥

તો વૈ યજમાનસ્ય પાવકાદતુલપ્રભમ્ ।

પ્રાદુર્ભૂતં મહદ્ભૂતં મહાવીર્યં મહાબલમ્ ॥ 11 ॥

કૃષ્ણં રક્તામ્બરધરં રક્તાસ્યં દુન્દુભિસ્વનમ્ ।

સ્નિગ્ધહર્યક્ષતનુજશ્મશ્રુપ્રવરમૂર્ધજમ્ ॥ 12 ॥

શુભલક્ષણસમ્પન્નં દિવ્યાભરણભૂષિતમ્ ।

શૈલશૃઙ્ગસમુત્સેથં દૃપ્તશાર્દૂલવિક્રમમ્ ॥ 13 ॥

દિવાકરસમાકારં દીપ્તાનલશિખોપમમ્ ।

તપ્તજામ્બૂનદમયીં રાજતાન્તપરિચ્છદામ્ ॥ 14 ॥

દિવ્યપાયસસમ્પૂર્ણાં પાત્રીં પત્નીમિવ પ્રિયામ્ ।

પ્રગૃહ્ય વિપુલાં દોર્ભ્યાં સ્વયં માયામયીમિવ ॥ 15 ॥

સમવેક્ષ્યાબ્રવીદ્વાક્યમિદં દશરથં નૃપમ્ ।

પ્રાજાપત્યં નરં વિદ્ધિ મામિહાભ્યાગતં નૃપ ॥ 16 ॥

તતઃ પરં તદા રાજા પ્રત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ ।

ભગવન્ સ્વાગતં તેઽસ્તુ કિમહં કરવાણિ તે ॥ 17 ॥

અથો પુનરિદં વાક્યં પ્રાજાપત્યો નરોઽબ્રવીત્ ।

રાજન્નર્ચયતા દેવાનદ્ય પ્રાપ્તમિદં ત્વયા ॥ 18 ॥

ઇદં તુ નૃપશાર્દૂલ પાયસં દેવનિર્મિતમ્ ।

પ્રજાકરં ગૃહાણ ત્વં ધન્યમારોગ્યવર્ધનમ્ ॥ 19 ॥

ભાર્યાણામનુરૂપાણામશ્નીતેતિ પ્રયચ્છ વૈ ।

તાસુ ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્રાન્યદર્થં યજસે નૃપ ॥ 20 ॥

તથેતિ નૃપતિઃ પ્રીતશ્શિરસા પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।

પાત્રીં દેવાન્નસમ્પૂર્ણાં દેવદત્તાં હિરણ્મયીમ્ ॥ 21 ॥

અભિવાદ્ય ચ તદ્ભૂતમદ્ભુતં પ્રિયદર્શનમ્ ।

મુદા પરમયા યુક્તશ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્ ॥ 22 ॥

તતો દશરથઃ પ્રાપ્ય પાયસં દેવનિર્મિતમ્ ।

બભૂવ પરમપ્રીતઃ પ્રાપ્ય વિત્તમિવાધનઃ ॥ 23 ॥

તતસ્તદદ્ભુતપ્રખ્યં ભૂતં પરમભાસ્વરમ્ ।

સંવર્તયિત્વા તત્કર્મ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥ 24 ॥

હર્ષરશ્મિભિરુદ્યોતં તસ્યાન્તઃપુરમાબભૌ ।

શારદસ્યાભિરામસ્ય ચન્દ્રસ્યેવ નભોંઽશુભિઃ ॥ 25 ॥

સોઽન્તઃપુરં પ્રવિશ્યૈવ કૌસલ્યામિદમબ્રવીત્ ।

પાયસં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રીયં ત્વિદમાત્મનઃ ॥ 26 ॥

કૌસલ્યાયૈ નરપતિઃ પાયસાર્ધં દદૌ તદા ।

અર્ધાદર્ધં દદૌ ચાપિ સુમિત્રાયૈ નરાધિપઃ ॥ 27 ॥

કૈકેય્યૈ ચાવશિષ્ટાર્ધં દદૌ પુત્રાર્થકારણાત્ ।

પ્રદદૌ ચાવશિષ્ટાર્ધં પાયસસ્યામૃતોપમમ્ ॥ 28 ॥

અનુચિન્ત્ય સુમિત્રાયૈ પુનરેવ મહીપતિઃ ।

એવં તાસાં દદૌ રાજા ભાર્યાણાં પાયસં પૃથક્ ॥ 29 ॥

તાસ્ત્વેતત્પાયસં પ્રાપ્ય નરેન્દ્રસ્યોત્તમાસ્સ્ત્રયઃ ।

સમ્માનં મેનિરે સર્વાંઃ પ્રહર્ષોદિતચેતસઃ ॥ 30 ॥

તતસ્તુ તાઃ પ્રાશ્ય તદુત્તમાસ્ત્રિયો મહીપતેરુત્તમપાયસં પૃથક્ ।

હુતાશનાદિત્યસમાનતેજસો ઽચિરેણ ગર્ભાન્પ્રતિપેદિરે તદા ॥ 31 ॥

તતસ્તુ રાજા પ્રસમીક્ષ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રરૂઢગર્ભાઃ પ્રતિલબ્ધમાનસઃ ।

બભૂવ હૃષ્ટસ્ત્રિદિવે યથા હરિઃ સુરેન્દ્રસિદ્ધર્ષિગણાભિપૂજિતઃ ॥ 32 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |

jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||

upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |

yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||

evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |

mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||

sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |

yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ || 4 ||

santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |

04 nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||

avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |

105 evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ || 6 ||

utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |

tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa || 7 ||

ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |

pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 8 ||

sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |

ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 9 ||

sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |

antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 10 ||

to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |

prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 11 ||

kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |

snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 12 ||

śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |

śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 13 ||

divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |

taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 14 ||

divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |

pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 15 ||

samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |

prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 16 ||

tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |

bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 17 ||

atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |

rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 18 ||

idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |

prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 19 ||

bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |

tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 20 ||

tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |

pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 21 ||

abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |

mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 22 ||

tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |

babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 23 ||

tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |

saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 24 ||

harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |

śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 25 ||

so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |

pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 26 ||

kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |

ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ || 27 ||

kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |

pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam || 28 ||

anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |

evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 29 ||

tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |

sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ || 30 ||

tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |

hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā || 31 ||

tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |

babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||