1.1 Balakanda - Prathama Sargah

ॐ

1.1 બાલકાણ્ડ - પ્રથમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાણ્ડમ્ ।

અથ પ્રથમસ્સર્ગઃ ।

તપસ્સ્વાધ્યાયનિરતં તપસ્વી વાગ્વિદાં વરમ્ ।

નારદં પરિપપ્રચ્છ વાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવમ્ ॥ 1 ॥

કોન્વસ્મિન્સામ્પ્રતં લોકે ગુણવાન્કશ્ચ વીર્યવાન્ ।

ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાક્યો દૃઢવ્રતઃ ॥ 2 ॥

ચારિત્રેણ ચ કો યુક્તસ્સર્વભૂતેષુ કો હિતઃ ।

વિદ્વાન્કઃ કસ્સમર્થશ્ચ કશ્ચૈકપ્રિયદર્શનઃ ॥ 3 ॥

આત્મવાન્કો જિતક્રોધો દ્યુતિમાન્કોઽનસૂયકઃ ।

કસ્ય બિભ્યતિ દેવાશ્ચ જાતરોષસ્ય સંયુગે ॥ 4 ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ।

મહર્ષે ત્વં સમર્થોઽસિ જ્ઞાતુમેવંવિધં નરમ્ ॥ 5 ॥

શ્રુત્વા ચૈતત્ત્રિલોકજ્ઞો વાલ્મીકેર્નારદો વચઃ ।

શ્રૂયતામિતિ ચામન્ત્ર્ય પ્રહૃષ્ટો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 6 ॥

બહવો દુર્લભાશ્ચૈવ યે ત્વયા કીર્તિતા ગુણાઃ ।

મુને વક્ષ્યામ્યહં બુદ્ધ્વા તૈર્યુક્તશ્શ્રૂયતાન્નરઃ ॥ 7 ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રામો નામ જનૈશ્શ્રુતઃ ।

નિયતાત્મા મહાવીર્યો દ્યુતિમાન્ધૃતિમાન્ વશી ॥ 8 ॥

બુદ્ધિમાન્નીતિમાન્વાગ્મી શ્રીમાન્ શત્રુનિબર્હણઃ ।

વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કમ્બુગ્રીવો મહાહનુઃ ॥ 9 ॥

મહોરસ્કો મહેષ્વાસો ગૂઢજત્રુરરિન્દમઃ ।

આજાનુબાહુસ્સુશિરાસ્સુલલાટસ્સુવિક્રમઃ ॥ 10 ॥

સમસ્સમવિભક્તાઙ્ગસ્સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્ ।

પીનવક્ષા વિશાલાક્ષો લક્ષ્મીવાન્ શુભલક્ષણઃ ॥ 11 ॥

ધર્મજ્ઞસ્સત્યસન્ધશ્ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ।

યશસ્વી જ્ઞાનસમ્પન્નશ્શુચિર્વશ્યસ્સમાધિમાન્ ॥ 12 ॥

પ્રજાપતિસમશ્શ્રીમાન્ ધાતા રિપુનિષૂદનઃ ।

રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય પરિરક્ષિતા ॥ 13 ॥

રક્ષિતા સ્વસ્ય ધર્મસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા ।

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતઃ ॥ 14 ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્સ્મૃતિમાન્પ્રતિભાનવાન્ ।

સર્વલોકપ્રિયસ્સાધુરદીનાત્મા વિચક્ષણઃ ॥ 15 ॥

સર્વદાભિગતસ્સદ્ભિસ્સમુદ્ર ઇવ સિન્ધુભિઃ ।

આર્યસ્સર્વસમશ્ચૈવ સદૈકપ્રિયદર્શનઃ ॥ 16 ॥

સ ચ સર્વગુણોપેતઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ ।

સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યે ધૈર્યેણ હિમવાનિવ ॥ 17 ॥

વિષ્ણુના સદૃશો વીર્યે સોમવત્પ્રિયદર્શનઃ ।

કાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ ॥ 18 ॥

ધનદેન સમસ્ત્યાગે સત્યે ધર્મ ઇવાપરઃ ।

તમેવં ગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 19 ॥

જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠગુણૈર્યુક્તં પ્રિયં દશરથસ્સુતમ્ ।

પ્રકૃતીનાં હિતૈર્યુક્તં પ્રકૃતિપ્રિયકામ્યયા ॥ 20 ॥

યૌવરાજ્યેન સંયોક્તુમૈચ્છત્પ્રીત્યા મહીપતિઃ ।

તસ્યાભિષેકસમ્ભારાન્દૃષ્ટ્વા ભાર્યાઽથ કૈકયી ॥ 21 ॥

પૂર્વં દત્તવરા દેવી વરમેનમયાચત ।

વિવાસનં ચ રામસ્ય ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥ 22 ॥

સ સત્યવચનાદ્રાજા ધર્મપાશેન સંયતઃ ।

વિવાસયામાસ સુતં રામં દશરથઃ પ્રિયમ્ ॥ 23 ॥

સ જગામ વનં વીરઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ।

પિતુર્વચનનિર્દેશાત્કૈકેય્યાઃ પ્રિયકારણાત્ ॥ 24 ॥

તં વ્રજન્તં પ્રિયો ભ્રાતા લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ ।

સ્નેહાદ્વિનયસમ્પન્નસ્સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥ 25 ॥

ભ્રાતરં દયિતો ભ્રાતુસ્સૌભ્રાત્રમનુદર્શયન્ ।

રામસ્ય દયિતા ભાર્યા નિત્યં પ્રાણસમા હિતા ॥ 26 ॥

જનકસ્ય કુલે જાતા દેવમાયેવ નિર્મિતા ।

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના નારીણામુત્તમા વધૂઃ ॥ 27 ॥

સીતાપ્યનુગતા રામં શશિનં રોહિણી યથા ।

પૌરૈરનુગતો દૂરં પિત્રા દશરથેન ચ ॥ 28 ॥

શૃઙ્ગિબેરપુરે સૂતં ગઙ્ગાકૂલે વ્યસર્જયત્ ।

ગુહમાસાદ્ય ધર્માત્મા નિષાદાધિપતિં પ્રિયમ્ ॥ 29 ॥

ગુહેન સહિતો રામો લક્ષ્મણેન ચ સીતયા ।

તે વનેન વનં ગત્વા નદીસ્તીર્ત્વા બહૂદકાઃ ॥ 30 ॥

ચિત્રકૂટમનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ।

રમ્યમાવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ ॥ 31 ॥

દેવગન્ધર્વસઙ્કાશાસ્તત્ર તે ન્યવસન્ સુખમ્ ।

તે વનેન વનં ગત્વા નદીસ્તીર્ત્વા બહૂદકાઃ ॥ 32 ॥

ચિત્રકૂટમનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ।

રમ્યમાવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ ॥ 33 ॥

દેવગન્ધર્વસઙ્કાશાસ્તત્ર તે ન્યવસન્ સુખમ્ ।

ચિત્રકૂટં ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્તથા ॥ 34 ॥

રાજા દશરથસ્સ્વર્ગં જગામ વિલપન્સુતમ્ ।

મૃતે તુ તસ્મિન્ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ ॥ 35 ॥

નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છદ્રાજ્યં મહાબલઃ ।

સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ ॥ 36 ॥

ગત્વા તુ સુમહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।

અયાચદ્ભ્રાતરં રામમાર્યભાવપુરસ્કૃતઃ ॥ 37 ॥

ત્વમેવ રાજા ધર્મજ્ઞ ઇતિ રામં વચોઽબ્રવીત્ ।

રામોઽપિ પરમોદારસ્સુમુખસ્સુમહાયશાઃ ।

ન ચૈચ્છત્પિતુરાદેશાદ્રાજ્યં રામો મહાબલઃ ॥ 38 ॥

પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્વા પુનઃપુનઃ ।

નિવર્તયામાસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ ॥ 39 ॥

સ કામમનવાપ્યૈવ રામપાદાવુપસ્પૃશન્ ॥ 40 ॥

નન્દિગ્રામેઽકરોદ્રાજ્યં રામાગમનકાઙ્ક્ષયા ।

ગતે તુ ભરતે શ્રીમાન્ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 41 ॥

રામસ્તુ પુનરાલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ ।

તત્રાગમનમેકાગ્રો દણ્ડકાન્પ્રવિવેશ હ ॥ 42 ॥

પ્રવિશ્ય તુ મહારણ્યં રામો રાજીવલોચનઃ ।

વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભઙ્ગં દદર્શ હ ॥ 43 ॥

સુતીક્ષ્ણં ચાપ્યગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્યભ્રાતરં તથા ।

અગસ્ત્યવચનાચ્ચૈવ જગ્રાહૈન્દ્રં શરાસનમ્ ॥ 44 ॥

ખડ્ગં ચ પરમપ્રીતસ્તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ।

વસતસ્તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈસ્સહ ।

ઋષયોઽભ્યાગમન્સર્વે વધાયાસુરરક્ષસામ્ ॥ 45 ॥

સ તેષાં પ્રતિશુશ્રાવ રાક્ષસાનાં તથા વને ॥ 46 ॥

પ્રતિજ્ઞાતશ્ચ રામેણ વધસ્સંયતિ રક્ષસામ્ ।

ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દણ્ડકારણ્યવાસિનામ્ ॥ 47 ॥

તેન તત્રૈવ વસતા જનસ્થાનનિવાસિની ।

વિરૂપિતા શૂર્પણખા રાક્ષસી કામરૂપિણી ॥ 48 ॥

તતશ્શૂર્પણખાવાક્યાદુદ્યુક્તાન્સર્વરાક્ષસાન્ ।

ખરં ત્રિશિરસં ચૈવ દૂષણં ચૈવ રાક્ષસમ્ ॥ 49 ॥

નિજઘાન વને રામસ્તેષાં ચૈવ પદાનુગાન્ ।

વને તસ્મિન્નિવસતા જનસ્થાનનિવાસિનામ્ ॥ 50 ॥

રક્ષસાં નિહતાન્યાસન્સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।

તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥ 51 ॥

સહાયં વરયામાસ મારીચં નામ રાક્ષસમ્ ।

વાર્યમાણસ્સુબહુશો મારીચેન સ રાવણઃ ॥ 52 ॥

ન વિરોધો બલવતા ક્ષમો રાવણ તેન તે ।

અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ ॥ 53 ॥

જગામ સહ મારીચસ્તસ્યાશ્રમપદં તદા ।

તેન માયાવિના દૂરમપવાહ્ય નૃપાત્મજૌ ॥ 54 ॥

જહાર ભાર્યાં રામસ્ય ગૃધ્રં હત્વા જટાયુષમ્ ।

ગૃધ્રં ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા હૃતાં શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્ ॥ 55 ॥

રાઘવશ્શોકસન્તપ્તો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ ।

તતસ્તેનૈવ શોકેન ગૃધ્રં દગ્ધ્વા જટાયુષમ્ ॥ 56 ॥

માર્ગમાણો વને સીતાં રાક્ષસં સન્દદર્શ હ ।

કબન્ધન્નામ રૂપેણ વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 57 ॥

તં નિહત્ય મહાબાહુર્દદાહ સ્વર્ગતશ્ચ સઃ ।

સ ચાસ્ય કથયામાસ શબરીં ધર્મચારિણીમ્ ॥ 58 ॥

શ્રમણીં ધર્મનિપુણામભિગચ્છેતિ રાઘવ ।

1151 સોઽભ્યગચ્છન્મહાતેજાશ્શબરીં શત્રુસૂદનઃ ॥ 59 ॥

શબર્યા પૂજિતસ્સમ્યગ્રામો દશરથાત્મજઃ ।

પમ્પાતીરે હનુમતા સઙ્ગતો વાનરેણ હ ॥ 60 ॥

હનુમદ્વચનાચ્ચૈવ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ।

સુગ્રીવાય ચ તત્સર્વં શંસદ્રામો મહાબલઃ ॥ 61 ॥

આદિતસ્તદ્યથાવૃત્તં સીતાયાશ્ચ વિશેષતઃ ।

સુગ્રીવશ્ચાપિ તત્સર્વં શ્રુત્વા રામસ્ય વાનરઃ ॥ 62 ॥

ચકાર સખ્યં રામેણ પ્રીતશ્ચૈવાગ્નિસાક્ષિકમ્ ।

તતો વાનરરાજેન વૈરાનુકથનં પ્રતિ ॥ 63 ॥

રામાયાવેદિતં સર્વં પ્રણયાદ્દુઃખિતેન ચ ।

પ્રતિજ્ઞાતં ચ રામેણ તદા વાલિવધં પ્રતિ ॥ 64 ॥

વાલિનશ્ચ બલં તત્ર કથયામાસ વાનરઃ ।

સુગ્રીવશ્શઙ્કિતશ્ચાસીન્નિત્યં વીર્યેણ રાઘવે ॥ 65 ॥

રાઘવપ્રત્યયાર્થં તુ દુન્દુભેઃ કાયમુત્તમમ્ ।

દર્શયામાસ સુગ્રીવો મહાપર્વતસન્નિભમ્ ॥ 66 ॥

ઉત્સ્મયિત્વા મહાબાહુઃ પ્રેક્ષ્ય ચાસ્થિ મહાબલઃ ।

પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સમ્પૂર્ણં દશયોજનમ્ ॥ 67 ॥

બિભેદ ચ પુનસ્સાલાન્સપ્તૈકેન મહેષુણા ।

ગિરિં રસાતલં ચૈવ જનયન્પ્રત્યયં તથા ॥ 68 ॥

તતઃ પ્રીતમનાસ્તેન વિશ્વસ્તસ્સ મહાકપિઃ ।

કિષ્કિન્ધાં રામસહિતો જગામ ચ ગુહાં તદા ॥ 69 ॥

તતોઽગર્જદ્ધરિવરઃ સુગ્રીવો હેમપિઙ્ગલઃ ।

તેન નાદેન મહતા નિર્જગામ હરીશ્વરઃ ॥ 70 ॥

અનુમાન્ય તદા તારાં સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ।

નિજઘાન ચ તત્રૈનં શરેણૈકેન રાઘવઃ ॥ 71 ॥

તતસ્સુગ્રીવવચનાદ્ધત્વા વાલિનમાહવે ।

સુગ્રીવમેવ તદ્રાજ્યે રાઘવઃ પ્રત્યપાદયત્ ॥ 72 ॥

સ ચ સર્વાન્સમાનીય વાનરાન્વાનરર્ષભઃ ।

દિશઃ પ્રસ્થાપયામાસ દિદૃક્ષુર્જનકાત્મજામ્ ॥ 73 ॥

તતો ગૃધ્રસ્ય વચનાત્સમ્પાતેર્હનુમાન્બલી ।

શતયોજનવિસ્તીર્ણં પુપ્લુવે લવણાર્ણવમ્ ॥ 74 ॥

તત્ર લઙ્કાં સમાસાદ્ય પુરીં રાવણપાલિતામ્ ।

દદર્શ સીતાં ધ્યાયન્તીમશોકવનિકાં ગતામ્ ॥ 75 ॥

નિવેદયિત્વાઽઽભિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિં ચ નિવેદ્ય ચ ।

સમાશ્વાસ્ય ચ વૈદેહીં મર્દયામાસ તોરણમ્ ॥ 76 ॥

પઞ્ચ સેનાગ્રગાન્હત્વા સપ્તમન્ત્રિસુતાનપિ ।

શૂરમક્ષં ચ નિષ્પિષ્ય ગ્રહણં સમુપાગમત્ ॥ 77 ॥

અસ્ત્રેણોન્મુક્તમાત્માનં જ્ઞાત્વા પૈતામહાદ્વરાત્ ।

મર્ષયન્રાક્ષસાન્વીરો યન્ત્રિણસ્તાન્યદૃચ્છયા ॥ 78 ॥

તતો દગ્ધ્વા પુરીં લઙ્કામૃતે સીતાં ચ મૈથિલીમ્ ।

રામાય પ્રિયમાખ્યાતું પુનરાયાન્મહાકપિઃ ॥ 79 ॥

સોઽધિગમ્ય મહાત્માનં કૃત્વા રામં પ્રદક્ષિણમ્ ।

ન્યવેદયદમેયાત્મા દૃષ્ટા સીતેતિ તત્ત્વતઃ ॥ 80 ॥

તતસ્સુગ્રીવસહિતો ગત્વા તીરં મહોદધેઃ ।

સમુદ્રં ક્ષોભયામાસ શરૈરાદિત્યસન્નિભૈઃ ॥ 81 ॥

દર્શયામાસ ચાત્માનં સમુદ્રસ્સરિતાં પતિઃ ।

સમુદ્રવચનાચ્ચૈવ નલં સેતુમકારયત્ ॥ 82 ॥

તેન ગત્વા પુરીં લઙ્કાં હત્વા રાવણમાહવે ।

રામઃ સીતામનુપ્રાપ્ય પરાં વ્રીડામુપાગમત્ ॥ 83 ॥

તામુવાચ તતો રામઃ પરુષં જનસંસદિ ।

અમૃષ્યમાણા સા સીતા વિવેશ જ્વલનં સતી ॥ 84 ॥

તતોઽગ્નિવચનાત્સીતાં જ્ઞાત્વા વિગતકલ્મષામ્ ।

બભૌ રામસ્સમ્પ્રહૃષ્ટઃ પૂજિતસ્સર્વદૈવતૈઃ ॥ 85 ॥

કર્મણા તેન મહતા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।

સદેવર્ષિગણં તુષ્ટં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 86 ॥

અભિષિચ્ય ચ લઙ્કાયાં રાક્ષસેન્દ્રં વિભીષણમ્ ।

કૃતકૃત્યસ્તદા રામો વિજ્વરઃ પ્રમુમોદ હ ॥ 87 ॥

દેવતાભ્યો વરં પ્રાપ્ય સમુત્થાપ્ય ચ વાનરાન્ ।

અયોધ્યાં પ્રસ્થિતો રામઃ પુષ્પકેણ સુહૃદ્વૃતઃ ॥ 88 ॥

ભરદ્વાજાશ્રમં ગત્વા રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ।

ભરતસ્યાન્તિકં રામો હનૂમન્તં વ્યસર્જયત્ ॥ 89 ॥

પુનરાખ્યાયિકાં જલ્પન્સુગ્રીવસહિતશ્ચ સઃ ।

પુષ્પકં તત્સમારુહ્ય નન્દિગ્રામં યયૌ તદા ॥ 90 ॥

નન્દિગ્રામે જટાં હિત્વા ભ્રાતૃભિસ્સહિતોઽનઘઃ ।

રામસ્સીતામનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પુનરવાપ્તવાન્ ॥ 91 ॥

પ્રહૃષ્ટમુદિતો લોકસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટસ્સુધાર્મિકઃ ।

નિરામયો હ્યરોગશ્ચ દુર્ભિક્ષભયવર્જિતઃ ॥ 92 ॥

ન પુત્રમરણં કિઞ્ચિદ્દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષાઃ ક્વચિત્ ।

નાર્યશ્ચાવિધવા નિત્યં ભવિષ્યન્તિ પતિવ્રતાઃ ॥ 93 ॥

ન ચાગ્નિજં ભયં કિઞ્ચિન્નાપ્સુ મજ્જન્તિ જન્તવઃ ।

ન વાતજં ભયં કિઞ્ચિન્નાપિ જ્વરકૃતં તથા ॥ 94 ॥

ન ચાપિ ક્ષુદ્ભયં તત્ર ન તસ્કરભયં તથા ।

નગરાણિ ચ રાષ્ટ્રાણિ ધનધાન્યયુતાનિ ચ ॥ 95 ॥

નિત્યં પ્રમુદિતાસ્સર્વે યથા કૃતયુગે તથા ।

અશ્વમેધશતૈરિષ્ટ્વા તથા બહુસુવર્ણકૈઃ ॥ 96 ॥

ગવાં કોટ્યયુતં દત્વા બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યતિ ।

અસઙ્ખ્યેયં ધનં દત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો મહાયશાઃ ॥ 97 ॥

રાજવંશાન્શતગુણાન્સ્થાપયિષ્યતિ રાઘવઃ ।

ચાતુર્વર્ણ્યં ચ લોકેઽસ્મિન્ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોક્ષ્યતિ ॥ 98 ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ।

રામો રાજ્યમુપાસિત્વા બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યતિ ॥ 99 ॥

ઇદં પવિત્રં પાપઘ્નં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ ।

યઃ પઠેદ્રામચરિતં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ 100 ॥

એતદાખ્યાનમાયુષ્યં પઠન્રામાયણં નરઃ ।

સપુત્રપૌત્રસ્સગણઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે ॥ 101 ॥

પઠન્દ્વિજો વાગૃષભત્વમીયાત્ સ્યાત્ક્ષત્રિયો ભૂમિપતિત્વમીયાત્ ।

વણિગ્જનઃ પણ્યફલત્વમીયાત્ જનશ્ચ શૂદ્રોઽપિ મહત્વમીયાત્ ॥ 102 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે પ્રથમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |

nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam || 1 ||

konvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān |

dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 2 ||

cāritreṇa ca ko yuktassarvabhūteṣu ko hitaḥ |

vidvānkaḥ kassamarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||

ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ |

kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 4 ||

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |

maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 5 ||

śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |

śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 6 ||

bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |

mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaśśrūyatānnaraḥ || 7 ||

ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiśśrutaḥ |

niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimān vaśī || 8 ||

buddhimānnītimānvāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ |

vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 9 ||

mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ |

ājānubāhussuśirāssulalāṭassuvikramaḥ || 10 ||

samassamavibhaktāṅgassnigdhavarṇaḥ pratāpavān |

pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||

dharmajñassatyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |

yaśasvī jñānasampannaśśucirvaśyassamādhimān || 12 ||

prajāpatisamaśśrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ |

rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā || 13 ||

rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā |

vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 14 ||

sarvaśāstrārthatattvajñassmṛtimānpratibhānavān |

sarvalokapriyassādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 15 ||

sarvadābhigatassadbhissamudra iva sindhubhiḥ |

āryassarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 16 ||

sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |

samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 17 ||

viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |

kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 18 ||

dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |

tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 19 ||

jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathassutam |

prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛtipriyakāmyayā || 20 ||

yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ |

tasyābhiṣekasambhārāndṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī || 21 ||

pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |

vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 22 ||

sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |

vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 23 ||

sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |

piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 24 ||

taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |

snehādvinayasampannassumitrānandavardhanaḥ || 25 ||

bhrātaraṃ dayito bhrātussaubhrātramanudarśayan |

rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamā hitā || 26 ||

janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā |

sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ || 27 ||

sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā |

paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca || 28 ||

śṛṅgiberapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat |

guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam || 29 ||

guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā |

te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 30 ||

citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |

ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 31 ||

devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham |

te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 32 ||

citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |

ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 33 ||

devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham |

citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastathā || 34 ||

rājā daśarathassvargaṃ jagāma vilapansutam |

mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ || 35 ||

niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |

sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 36 ||

gatvā tu sumahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

ayācadbhrātaraṃ rāmamāryabhāvapuraskṛtaḥ || 37 ||

tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt |

rāmo'pi paramodārassumukhassumahāyaśāḥ |

na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ || 38 ||

pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ datvā punaḥpunaḥ |

nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ || 39 ||

sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan || 40 ||

nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā |

gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ || 41 ||

rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |

tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha || 42 ||

praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha || 43 ||

sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā |

agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam || 44 ||

khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau |

vasatastasya rāmasya vane vanacaraissaha |

ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām || 45 ||

sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane || 46 ||

pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṃyati rakṣasām |

ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 47 ||

tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |

virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 48 ||

tataśśūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |

kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 49 ||

nijaghāna vane rāmasteṣāṃ caiva padānugān |

vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām || 50 ||

rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa |

tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 51 ||

sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam |

vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ || 52 ||

na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |

anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 53 ||

jagāma saha mārīcastasyāśramapadaṃ tadā |

tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau || 54 ||

jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam |

gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm || 55 ||

rāghavaśśokasantapto vilalāpākulendriyaḥ |

tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam || 56 ||

mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha |

kabandhannāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam || 57 ||

taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ |

sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm || 58 ||

śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava |

1151 so'bhyagacchanmahātejāśśabarīṃ śatrusūdanaḥ || 59 ||

śabaryā pūjitassamyagrāmo daśarathātmajaḥ |

pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha || 60 ||

hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |

sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 61 ||

āditastadyathāvṛttaṃ sītāyāśca viśeṣataḥ |

sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ || 62 ||

cakāra sakhyaṃ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam |

tato vānararājena vairānukathanaṃ prati || 63 ||

rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |

pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati || 64 ||

vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ |

sugrīvaśśaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 65 ||

rāghavapratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |

darśayāmāsa sugrīvo mahāparvatasannibham || 66 ||

utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ |

pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśayojanam || 67 ||

bibheda ca punassālānsaptaikena maheṣuṇā |

giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tathā || 68 ||

tataḥ prītamanāstena viśvastassa mahākapiḥ |

kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 69 ||

tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |

tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 70 ||

anumānya tadā tārāṃ sugrīveṇa samāgataḥ |

nijaghāna ca tatrainaṃ śareṇaikena rāghavaḥ || 71 ||

tatassugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |

sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 72 ||

sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |

diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 73 ||

tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī |

śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 74 ||

tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |

dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām || 75 ||

nivedayitvā''bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |

samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 76 ||

pañca senāgragānhatvā saptamantrisutānapi |

śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 77 ||

astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |

marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 78 ||

tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm |

rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 79 ||

so'dhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |

nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 80 ||

tatassugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |

samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ || 81 ||

darśayāmāsa cātmānaṃ samudrassaritāṃ patiḥ |

samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 82 ||

tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |

rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat || 83 ||

tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi |

amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī || 84 ||

tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām |

babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadaivataiḥ || 85 ||

karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |

sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 86 ||

abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |

kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 87 ||

devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān |

ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ || 88 ||

bharadvājāśramaṃ gatvā rāmassatyaparākramaḥ |

bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat || 89 ||

punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ |

puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 90 ||

nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhissahito'naghaḥ |

rāmassītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 91 ||

prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭassudhārmikaḥ |

nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 92 ||

na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |

nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 93 ||

na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ |

na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā || 94 ||

na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā |

nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca || 95 ||

nityaṃ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā |

aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ || 96 ||

gavāṃ koṭyayutaṃ datvā brahmalokaṃ prayāsyati |

asaṅkhyeyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ || 97 ||

rājavaṃśānśataguṇānsthāpayiṣyati rāghavaḥ |

cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati || 98 ||

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |

rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ prayāsyati || 99 ||

idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam |

yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 100 ||

etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |

saputrapautrassagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 101 ||

paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyāt syātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |

vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt janaśca śūdro'pi mahatvamīyāt || 102 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe prathamassargaḥ ||