Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 39

ॐ

વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39

Vyasa Gujarati

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અનીશ્વરોઽયં પુરુષો ભવાભવે

સૂત્રપ્રોતા દારુમયીવ યોષા ।

ધાત્રા હિ દિષ્ટસ્ય વશે કિલાયં

તસ્માદ્વદ ત્વં શ્રવણે ઘૃતોઽહમ્ ॥ 1॥

વિદુર ઉવાચ ।

અપ્રાપ્તકાલં વચનં બૃહસ્પતિરપિ બ્રુવન્ ।

લભતે બુદ્ધ્યવજ્ઞાનમવમાનં ચ ભારત ॥ 2॥

પ્રિયો ભવતિ દાનેન પ્રિયવાદેન ચાપરઃ ।

મન્ત્રં મૂલબલેનાન્યો યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ ॥ 3॥

દ્વેષ્યો ન સાધુર્ભવતિ ન મેધાવી ન પણ્ડિતઃ ।

પ્રિયે શુભાનિ કર્માણિ દ્વેષ્યે પાપાનિ ભારત ॥ 4॥

ન સ ક્ષયો મહારાજ યઃ ક્ષયો વૃદ્ધિમાવહેત્ ।

ક્ષયઃ સ ત્વિહ મન્તવ્યો યં લબ્ધ્વા બહુ નાશયેત્ ॥ 5॥

સમૃદ્ધા ગુણતઃ કે ચિદ્ભવન્તિ ધનતોઽપરે ।

ધનવૃદ્ધાન્ગુણૈર્હીનાન્ધૃતરાષ્ટ્ર વિવર્જયેત્ ॥ 6॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સર્વં ત્વમાયતી યુક્તં ભાષસે પ્રાજ્ઞસમ્મતમ્ ।

ન ચોત્સહે સુતં ત્યક્તું યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ॥ 7॥

વિદુર ઉવાચ ।

સ્વભાવગુણસમ્પન્નો ન જાતુ વિનયાન્વિતઃ ।

સુસૂક્ષ્મમપિ ભૂતાનામુપમર્દં પ્રયોક્ષ્યતે ॥ 8॥

પરાપવાદ નિરતાઃ પરદુઃખોદયેષુ ચ ।

પરસ્પરવિરોધે ચ યતન્તે સતતોથિતાઃ ॥ 9॥

સ દોષં દર્શનં યેષાં સંવાસે સુમહદ્ભયમ્ ।

અર્થાદાને મહાન્દોષઃ પ્રદાને ચ મહદ્ભયમ્ ॥ 10॥

યે પાપા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સંવાસે પરિગર્હિતાઃ ।

યુક્તાશ્ચાન્યૈર્મહાદોષૈર્યે નરાસ્તાન્વિવર્જયેત્ ॥ 11॥

નિવર્તમાને સૌહાર્દે પ્રીતિર્નીચે પ્રણશ્યતિ ।

યા ચૈવ ફલનિર્વૃત્તિઃ સૌહૃદે ચૈવ યત્સુખમ્ ॥ 12॥

યતતે ચાપવાદાય યત્નમારભતે ક્ષયે ।

અલ્પેઽપ્યપકૃતે મોહાન્ન શાન્તિમુપગચ્છતિ ॥ 13॥

તાદૃશૈઃ સઙ્ગતં નીચૈર્નૃશંસૈરકૃતાત્મભિઃ ।

નિશામ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા વિદ્વાન્દૂરાદ્વિવર્જયેત્ ॥ 14॥

યો જ્ઞાતિમનુગૃહ્ણાતિ દરિદ્રં દીનમાતુરમ્ ।

સપુત્રપશુભિર્વૃદ્ધિં યશશ્ચાવ્યયમશ્નુતે ॥ 15॥

જ્ઞાતયો વર્ધનીયાસ્તૈર્ય ઇચ્છન્ત્યાત્મનઃ શુભમ્ ।

કુલવૃદ્ધિં ચ રાજેન્દ્ર તસ્માત્સાધુ સમાચર ॥ 16॥

શ્રેયસા યોક્ષ્યસે રાજન્કુર્વાણો જ્ઞાતિસત્ક્રિયામ્ ।

વિગુણા હ્યપિ સંરક્ષ્યા જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥ 17॥

કિં પુનર્ગુણવન્તસ્તે ત્વત્પ્રસાદાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।

પ્રસાદં કુરુ દીનાનાં પાણ્ડવાનાં વિશાં પતે ॥ 18॥

દીયન્તાં ગ્રામકાઃ કે ચિત્તેષાં વૃત્ત્યર્થમીશ્વર ।

એવં લોકે યશઃપ્રાપ્તો ભવિષ્યત્સિ નરાધિપ ॥ 19॥

વૃદ્ધેન હિ ત્વયા કાર્યં પુત્રાણાં તાત રક્ષણમ્ ।

મયા ચાપિ હિતં વાચ્યં વિદ્ધિ માં ત્વદ્ધિતૈષિણમ્ ॥ 20॥

જ્ઞાતિભિર્વિગ્રહસ્તાત ન કર્તવ્યો ભવાર્થિના ।

સુખાનિ સહ ભોજ્યાનિ જ્ઞાતિભિર્ભરતર્ષભ ॥ 21॥

સમ્ભોજનં સઙ્કથનં સમ્પ્રીતિશ્ ચ પરસ્પરમ્ ।

જ્ઞાતિભિઃ સહ કાર્યાણિ ન વિરોધઃ કથં ચન ॥ 22॥

જ્ઞાતયસ્તારયન્તીહ જ્ઞાતયો મજ્જયન્તિ ચ ।

સુવૃત્તાસ્તારયન્તીહ દુર્વૃત્તા મજ્જયન્તિ ચ ॥ 23॥

સુવૃત્તો ભવ રાજેન્દ્ર પાણ્ડવાન્પ્રતિ માનદ ।

અધર્ષણીયઃ શત્રૂણાં તૈર્વૃતસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥ 24॥

શ્રીમન્તં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ ।

દિગ્ધહસ્તં મૃગ ઇવ સ એનસ્તસ્ય વિન્દતિ ॥ 25॥

પશ્ચાદપિ નરશ્રેષ્ઠ તવ તાપો ભવિષ્યતિ ।

તાન્વા હતાન્સુતાન્વાપિ શ્રુત્વા તદનુચિન્તય ॥ 26॥

યેન ખટ્વાં સમારૂઢઃ પરિતપ્યેત કર્મણા ।

આદાવેવ ન તત્કુર્યાદધ્રુવે જીવિતે સતિ ॥ 27॥

ન કશ્ચિન્નાપનયતે પુમાનન્યત્ર ભાર્ગવાત્ ।

શેષસમ્પ્રતિપત્તિસ્તુ બુદ્ધિમત્સ્વેવ તિષ્ઠતિ ॥ 28॥

દુર્યોધનેન યદ્યેતત્પાપં તેષુ પુરા કૃતમ્ ।

ત્વયા તત્કુલવૃદ્ધેન પ્રત્યાનેયં નરેશ્વર ॥ 29॥

તાંસ્ત્વં પદે પ્રતિષ્ઠાપ્ય લોકે વિગતકલ્મષઃ ।

ભવિષ્યસિ નરશ્રેષ્ઠ પૂજનીયો મનીષિણામ્ ॥ 30॥

સુવ્યાહૃતાનિ ધીરાણાં ફલતઃ પ્રવિચિન્ત્ય યઃ ।

અધ્યવસ્યતિ કાર્યેષુ ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥ 31॥

અવૃત્તિં વિનયો હન્તિ હન્ત્યનર્થં પરાક્રમઃ ।

હન્તિ નિત્યં ક્ષમા ક્રોધમાચારો હન્ત્યલક્ષણમ્ ॥ 32॥

પરિચ્છદેન ક્ષત્રેણ વેશ્મના પરિચર્યયા ।

પરીક્ષેત કુલં રાજન્ભોજનાચ્છાદનેન ચ ॥ 33॥

યયોશ્ચિત્તેન વા ચિત્તં નૈભૃતં નૈભૃતેન વા ।

સમેતિ પ્રજ્ઞયા પ્રજ્ઞા તયોર્મૈત્રી ન જીર્યતે ॥ 34॥

દુર્બુદ્ધિમકૃતપ્રજ્ઞં છન્નં કૂપં તૃણૈરિવ ।

વિવર્જયીત મેધાવી તસ્મિન્મૈત્રી પ્રણશ્યતિ ॥ 35॥

અવલિપ્તેષુ મૂર્ખેષુ રૌદ્રસાહસિકેષુ ચ ।

તથૈવાપેત ધર્મેષુ ન મૈત્રીમાચરેદ્બુધઃ ॥ 36॥

કૃતજ્ઞં ધાર્મિકં સત્યમક્ષુદ્રં દૃઢભક્તિકમ્ ।

જિતેન્દ્રિયં સ્થિતં સ્થિત્યાં મિત્રમત્યાગિ ચેષ્યતે ॥ 37॥

ઇન્દ્રિયાણામનુત્સર્ગો મૃત્યુના ન વિશિષ્યતે ।

અત્યર્થં પુનરુત્સર્ગઃ સાદયેદ્દૈવતાન્યપિ ॥ 38॥

માર્દવં સર્વભૂતાનામનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ।

આયુષ્યાણિ બુધાઃ પ્રાહુર્મિત્રાણાં ચાવિમાનના ॥ 39॥

અપનીતં સુનીતેન યોઽર્થં પ્રત્યાનિનીષતે ।

મતિમાસ્થાય સુદૃઢાં તદકાપુરુષ વ્રતમ્ ॥ 40॥

આયત્યાં પ્રતિકારજ્ઞસ્તદાત્વે દૃઢનિશ્ચયઃ ।

અતીતે કાર્યશેષજ્ઞો નરોઽર્થૈર્ન પ્રહીયતે ॥ 41॥

કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે ।

તદેવાપહરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્ ॥ 42॥

મઙ્ગલાલમ્ભનં યોગઃ શ્રુતમુત્થાનમાર્જવમ્ ।

ભૂતિમેતાનિ કુર્વન્તિ સતાં ચાભીક્ષ્ણ દર્શનમ્ ॥ 43॥

અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલં દુઃખનાશે સુખસ્ય ચ ।

મહાન્ભવત્યનિર્વિણ્ણઃ સુખં ચાત્યન્તમશ્નુતે ॥ 44॥

નાતઃ શ્રીમત્તરં કિં ચિદન્યત્પથ્યતમં તથા ।

પ્રભ વિષ્ણોર્યથા તાત ક્ષમા સર્વત્ર સર્વદા ॥ 45॥

ક્ષમેદશક્તઃ સર્વસ્ય શક્તિમાન્ધર્મકારણાત્ ।

અર્થાનર્થૌ સમૌ યસ્ય તસ્ય નિત્યં ક્ષમા હિતા ॥ 46॥

યત્સુખં સેવમાનોઽપિ ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ।

કામં તદુપસેવેત ન મૂઢ વ્રતમાચરેત્ ॥ 47॥

દુઃખાર્તેષુ પ્રમત્તેષુ નાસ્તિકેષ્વલસેષુ ચ ।

ન શ્રીર્વસત્યદાન્તેષુ યે ચોત્સાહ વિવર્જિતાઃ ॥ 48॥

આર્જવેન નરં યુક્તમાર્જવાત્સવ્યપત્રપમ્ ।

અશક્તિમન્તં મન્યન્તો ધર્ષયન્તિ કુબુદ્ધયઃ ॥ 49॥

અત્યાર્યમતિદાતારમતિશૂરમતિવ્રતમ્ ।

પ્રજ્ઞાભિમાનિનં ચૈવ શ્રીર્ભયાન્નોપસર્પતિ ॥ 50॥

અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્ ।

રતિપુત્ર ફલા દારા દત્તભુક્ત ફલં ધનમ્ ॥ 51॥

અધર્મોપાર્જિતૈરર્થૈર્યઃ કરોત્યૌર્ધ્વ દેહિકમ્ ।

ન સ તસ્ય ફલં પ્રેત્ય ભુઙ્ક્તેઽર્થસ્ય દુરાગમાત્ ॥ 52॥

કાનાર વનદુર્ગેષુ કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સમ્ભ્રમે ।

ઉદ્યતેષુ ચ શસ્ત્રેષુ નાસ્તિ શેષવતાં ભયમ્ ॥ 53॥

ઉત્થાનં સંયમો દાક્ષ્યમપ્રમાદો ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।

સમીક્ષ્ય ચ સમારમ્ભો વિદ્ધિ મૂલં ભવસ્ય તત્ ॥ 54॥

તપોબલં તાપસાનાં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાં બલમ્ ।

હિંસા બલમસાધૂનાં ક્ષમાગુણવતાં બલમ્ ॥ 55॥

અષ્ટૌ તાન્યવ્રતઘ્નાનિ આપો મૂલં ફલં પયઃ ।

હવિર્બ્રાહ્મણ કામ્યા ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ॥ 56॥

ન તત્પરસ્ય સન્દધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ ।

સઙ્ગ્રહેણૈષ ધર્મઃ સ્યાત્કામાદન્યઃ પ્રવર્તતે ॥ 57॥

અક્રોધેન જયેત્ક્રોધમસાધું સાધુના જયેત્ ।

જયેત્કદર્યં દાનેન જયેત્સત્યેન ચાનૃતમ્ ॥ 58॥

સ્ત્રી ધૂર્તકેઽલસે ભીરૌ ચણ્ડે પુરુષમાનિનિ ।

ચૌરે કૃતઘ્ને વિશ્વાસો ન કાર્યો ન ચ નાસ્તિકે ॥ 59॥

અભિવાદનશીલસ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ ।

ચત્વારિ સમ્પ્રવર્ધન્તે કીર્તિરાયુર્યશોબલમ્ ॥ 60॥

અતિક્લેશેન યેઽર્થાઃ સ્યુર્ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ।

અરેર્વા પ્રણિપાતેન મા સ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ ॥ 61॥

અવિદ્યઃ પુરુષઃ શોચ્યઃ શોચ્યં મિથુનમપ્રજમ્ ।

નિરાહારાઃ પ્રજાઃ શોચ્યાઃ શોચ્યં રાષ્ટ્રમરાજકમ્ ॥ 62॥

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા ।

અસમ્ભોગો જરા સ્ત્રીણાં વાક્ષલ્યં મનસો જરા ॥ 63॥

અનામ્નાય મલા વેદા બ્રાહ્મણસ્યાવ્રતં મલમ્ ।

કૌતૂહલમલા સાધ્વી વિપ્રવાસ મલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 64॥

સુવર્ણસ્ય મલં રૂપ્યં રૂપ્યસ્યાપિ મલં ત્રપુ ।

જ્ઞેયં ત્રપુ મલં સીસં સીસસ્યાપિ મલં મલમ્ ॥ 65॥

ન સ્વપ્નેન જયેન્નિદ્રાં ન કામેન સ્ત્રિયં જયેત્ ।

નેન્ધનેન જયેદગ્નિં ન પાનેન સુરાં જયેત્ ॥ 66॥

યસ્ય દાનજિતં મિત્રમમિત્રા યુધિ નિર્જિતાઃ ।

અન્નપાનજિતા દારાઃ સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ॥ 67॥

સહસ્રિણોઽપિ જીવન્તિ જીવન્તિ શતિનસ્તથા ।

ધૃતરાષ્ટ્રં વિમુઞ્ચેચ્છાં ન કથં ચિન્ન જીવ્યતે ॥ 68॥

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિ યવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।

નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ॥ 69॥

રાજન્ભૂયો બ્રવીમિ ત્વાં પુત્રેષુ સમમાચર ।

સમતા યદિ તે રાજન્સ્વેષુ પાણ્ડુસુતેષુ ચ ॥ 70॥

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 39॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave

sūtraprotā dārumayīva yoṣā |

dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ

tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||

vidura uvāca |

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |

labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |

mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |

priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |

kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||

samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |

dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |

na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||

vidura uvāca |

svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |

susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||

parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |

parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||

sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |

arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |

yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||

nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |

yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |

alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||

tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |

niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |

saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |

kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||

śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||

kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |

prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||

dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |

evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||

vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||

jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |

sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||

sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |

jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |

suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |

adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |

digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |

tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |

ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |

śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |

tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |

bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |

adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||

avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |

hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||

paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |

parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||

yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |

sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |

vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |

tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |

jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |

atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |

āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |

matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |

atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |

tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |

bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |

mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||

nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |

prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |

arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |

kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |

na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |

aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||

atyāryamatidātāramatiśūramativratam |

prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |

ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |

na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||

kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |

udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |

samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||

tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |

hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |

havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||

na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |

saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |

jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||

strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |

caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |

catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |

arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |

nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |

asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||

anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |

kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |

jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |

nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||

yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |

annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |

dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||

yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |

nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |

samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||