Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 38

ॐ

વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 38

Vyasa Gujarati

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥

વિદુર ઉવાચ ।

ઊર્ધ્વં પ્રાણા હ્યુત્ક્રામન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આયતિ ।

પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્તાન્પતિપદ્યતે ॥ 1॥

પીઠં દત્ત્વા સાધવેઽભ્યાગતાય

આનીયાપઃ પરિનિર્ણિજ્ય પાદૌ ।

સુખં પૃષ્ટ્વા પ્રતિવેદ્યાત્મ સંસ્થં

તતો દદ્યાદન્નમવેક્ષ્ય ધીરઃ ॥ 2॥

યસ્યોદકં મધુપર્કં ચ ગાં ચ

ન મન્ત્રવિત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ ગેહે ।

લોભાદ્ભયાદર્થકાર્પણ્યતો વા

તસ્યાનર્થં જીવિતમાહુરાર્યાઃ ॥ 3॥

ચિકિત્સકઃ શક્ય કર્તાવકીર્ણી

સ્તેનઃ ક્રૂરો મદ્યપો ભ્રૂણહા ચ ।

સેનાજીવી શ્રુતિવિક્રાયકશ્ ચ

ભૃશં પ્રિયોઽપ્યતિથિર્નોદકાર્હઃ ॥ 4॥

અવિક્રેયં લવણં પક્વમન્નં દધિ

ક્ષીરં મધુ તૈલં ઘૃતં ચ ।

તિલા માંસં મૂલફલાનિ શાકં

રક્તં વાસઃ સર્વગન્ધા ગુડશ્ ચ ॥ 5॥

અરોષણો યઃ સમલોષ્ટ કાઞ્ચનઃ

પ્રહીણ શોકો ગતસન્ધિ વિગ્રહઃ ।

નિન્દા પ્રશંસોપરતઃ પ્રિયાપ્રિયે

ચરન્નુદાસીનવદેષ ભિક્ષુકઃ ॥ 6॥

નીવાર મૂલેઙ્ગુદ શાકવૃત્તિઃ

સુસંયતાત્માગ્નિકાર્યેષ્વચોદ્યઃ ।

વને વસન્નતિથિષ્વપ્રમત્તો

ધુરન્ધરઃ પુણ્યકૃદેષ તાપસઃ ॥ 7॥

અપકૃત્વા બુદ્ધિમતો દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ।

દીર્ઘૌ બુદ્ધિમતો બાહૂ યાભ્યાં હિંસતિ હિંસિતઃ ॥ 8॥

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ।

વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાન્યપિ નિકૃન્તતિ ॥ 9॥

અનીર્ષ્યુર્ગુપ્તદારઃ સ્યાત્સંવિભાગી પ્રિયંવદઃ ।

શ્લક્ષ્ણો મધુરવાક્સ્ત્રીણાં ન ચાસાં વશગો ભવેત્ ॥ 10॥

પૂજનીયા મહાભાગાઃ પુણ્યાશ્ચ ગૃહદીપ્તયઃ ।

સ્ત્રિયઃ શ્રિયો ગૃહસ્યોક્તાસ્તસ્માદ્રક્ષ્યા વિશેષતઃ ॥ 11॥

પિતુરન્તઃપુરં દદ્યાન્માતુર્દદ્યાન્મહાનસમ્ ।

ગોષુ ચાત્મસમં દદ્યાત્સ્વયમેવ કૃષિં વ્રજેત્ ।

ભૃત્યૈર્વણિજ્યાચારં ચ પુત્રૈઃ સેવેત બ્રાહ્મણાન્ ॥ 12॥

અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ ।

તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ ॥ 13॥

નિત્યં સન્તઃ કુલે જાતાઃ પાવકોપમ તેજસઃ ।

ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥ 14॥

યસ્ય મન્ત્રં ન જાનન્તિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાશ્ ચ યે ।

સ રાજા સર્વતશ્ચક્ષુશ્ચિરમૈશ્વર્યમશ્નુતે ॥ 15॥

કરિષ્યન્ન પ્રભાષેત કૃતાન્યેવ ચ દર્શયેત્ ।

ધર્મકામાર્થ કાર્યાણિ તથા મન્ત્રો ન ભિદ્યતે ॥ 16॥

ગિરિપૃષ્ઠમુપારુહ્ય પ્રાસાદં વા રહોગતઃ ।

અરણ્યે નિઃશલાકે વા તત્ર મન્ત્રો વિધીયતે ॥ 17॥

નાસુહૃત્પરમં મન્ત્રં ભારતાર્હતિ વેદિતુમ્ ।

અપણ્ડિતો વાપિ સુહૃત્પણ્ડિતો વાપ્યનાત્મવાન્ ।

અમાત્યે હ્યર્થલિપ્સા ચ મન્ત્રરક્ષણમેવ ચ ॥ 18॥

કૃતાનિ સર્વકાર્યાણિ યસ્ય વા પાર્ષદા વિદુઃ ।

ગૂઢમન્ત્રસ્ય નૃપતેસ્તસ્ય સિદ્ધિરસંશયમ્ ॥ 19॥

અપ્રશસ્તાનિ કર્માણિ યો મોહાદનુતિષ્ઠતિ ।

સ તેષાં વિપરિભ્રંશે ભ્રશ્યતે જીવિતાદપિ ॥ 20॥

કર્મણાં તુ પ્રશસ્તાનામનુષ્ઠાનં સુખાવહમ્ ।

તેષામેવાનનુષ્ઠાનં પશ્ચાત્તાપકરં મહત્ ॥ 21॥

સ્થાનવૃદ્ધ ક્ષયજ્ઞસ્ય ષાડ્ગુણ્ય વિદિતાત્મનઃ ।

અનવજ્ઞાત શીલસ્ય સ્વાધીના પૃથિવી નૃપ ॥ 22॥

અમોઘક્રોધહર્ષસ્ય સ્વયં કૃત્યાન્વવેક્ષિણઃ ।

આત્મપ્રત્યય કોશસ્ય વસુધેયં વસુન્ધરા ॥ 23॥

નામમાત્રેણ તુષ્યેત છત્રેણ ચ મહીપતિઃ ।

ભૃત્યેભ્યો વિસૃજેદર્થાન્નૈકઃ સર્વહરો ભવેત્ ॥ 24॥

બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણં વેદ ભર્તા વેદ સ્ત્રિયં તથા ।

અમાત્યં નૃપતિર્વેદ રાજા રાજાનમેવ ચ ॥ 25॥

ન શત્રુરઙ્કમાપન્નો મોક્તવ્યો વધ્યતાં ગતઃ ।

અહતાદ્ધિ ભયં તસ્માજ્જાયતે નચિરાદિવ ॥ 26॥

દૈવતેષુ ચ યત્નેન રાજસુ બ્રાહ્મણેષુ ચ ।

નિયન્તવ્યઃ સદા ક્રોધો વૃદ્ધબાલાતુરેષુ ચ ॥ 27॥

નિરર્થં કલહં પ્રાજ્ઞો વર્જયેન્મૂઢ સેવિતમ્ ।

કીર્તિં ચ લભતે લોકે ન ચાનર્થેન યુજ્યતે ॥ 28॥

પ્રસાદો નિષ્ફલો યસ્ય ક્રોધશ્ચાપિ નિરર્થકઃ ।

ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ ॥ 29॥

ન બુદ્ધિર્ધનલાભાય ન જાડ્યમસમૃદ્ધયે ।

લોકપર્યાય વૃત્તાન્તં પ્રાજ્ઞો જાનાતિ નેતરઃ ॥ 30॥

વિદ્યા શીલવયોવૃદ્ધાન્બુદ્ધિવૃદ્ધાંશ્ચ ભારત ।

ધનાભિજન વૃદ્ધાંશ્ચ નિત્યં મૂઢોઽવમન્યતે ॥ 31॥

અનાર્ય વૃત્તમપ્રાજ્ઞમસૂયકમધાર્મિકમ્ ।

અનર્થાઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તિ વાગ્દુષ્ટં ક્રોધનં તથા ॥ 32॥

અવિસંવાદનં દાનં સમયસ્યાવ્યતિક્રમઃ ।

આવર્તયન્તિ ભૂતાનિ સમ્યક્પ્રણિહિતા ચ વાક્ ॥ 33॥

અવિસંવાદકો દક્ષઃ કૃતજ્ઞો મતિમાનૃજુઃ ।

અપિ સઙ્ક્ષીણ કોશોઽપિ લભતે પરિવારણમ્ ॥ 34॥

ધૃતિઃ શમો દમઃ શૌચં કારુણ્યં વાગનિષ્ઠુરા ।

મિત્રાણાં ચાનભિદ્રોહઃ સતૈતાઃ સમિધઃ શ્રિયઃ ॥ 35॥

અસંવિભાગી દુષ્ટાત્મા કૃતઘ્નો નિરપત્રપઃ ।

તાદૃઙ્નરાધમો લોકે વર્જનીયો નરાધિપ ॥ 36॥

ન સ રાત્રૌ સુખં શેતે સ સર્પ ઇવ વેશ્મનિ ।

યઃ કોપયતિ નિર્દોષં સ દોષોઽભ્યન્તરં જનમ્ ॥ 37॥

યેષુ દુષ્ટેષુ દોષઃ સ્યાદ્યોગક્ષેમસ્ય ભારત ।

સદા પ્રસાદનં તેષાં દેવતાનામિવાચરેત્ ॥ 38॥

યેઽર્થાઃ સ્ત્રીષુ સમાસક્તાઃ પ્રથમોત્પતિતેષુ ચ ।

યે ચાનાર્ય સમાસક્તાઃ સર્વે તે સંશયં ગતાઃ ॥ 39॥

યત્ર સ્ત્રી યત્ર કિતવો યત્ર બાલોઽનુશાસ્તિ ચ ।

મજ્જન્તિ તેઽવશા દેશા નદ્યામશ્મપ્લવા ઇવ ॥ 40॥

પ્રયોજનેષુ યે સક્તા ન વિશેષેષુ ભારત ।

તાનહં પણ્ડિતાન્મન્યે વિશેષા હિ પ્રસઙ્ગિનઃ ॥ 41॥

યં પ્રશંસન્તિ કિતવા યં પ્રશંસન્તિ ચારણાઃ ।

યં પ્રશંસન્તિ બન્ધક્યો ન સ જીવતિ માનવઃ ॥ 42॥

હિત્વા તાન્પરમેષ્વાસાન્પાણ્ડવાનમિતૌજસઃ ।

આહિતં ભારતૈશ્વર્યં ત્વયા દુર્યોધને મહત્ ॥ 43॥

તં દ્રક્ષ્યસિ પરિભ્રષ્ટં તસ્માત્ત્વં નચિરાદિવ ।

ઐશ્વર્યમદસમ્મૂઢં બલિં લોકત્રયાદિવ ॥ 44॥

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 38॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |

pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya

ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |

sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ

tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca

na mantravitpratigṛhṇāti gehe |

lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā

tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||

cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī

stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |

senājīvī śrutivikrāyakaś ca

bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi

kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |

tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ

raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ

prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |

nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye

carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||

nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ

susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |

vane vasannatithiṣvapramatto

dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||

apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |

dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |

viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||

anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |

ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |

striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||

piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |

goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |

bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |

teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||

nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |

sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |

dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |

araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |

apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |

amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |

gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||

apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |

sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||

karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |

teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||

sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |

anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |

ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |

bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||

brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |

amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||

na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |

ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||

daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |

niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |

kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |

na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |

lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||

vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |

dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||

anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |

anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |

āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |

api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |

mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |

tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||

na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |

yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |

sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||

ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |

ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||

yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |

majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |

tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |

yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |

āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |

aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||