Sarasvati Stotram (yajnavalkya Kritam)

ॐ

સરસ્વતી સ્તોત્રમ્ (યાજ્ઞવલ્ક્ય કૃતમ્)

Saraswati Stotram Yagnavalkya Gujarati

નારાયણ ઉવાચ ।

વાગ્દેવતાયાઃ સ્તવનં શ્રૂયતાં સર્વકામદમ્ ।

મહામુનિર્યાજ્ઞવલ્ક્યો યેન તુષ્ટાવ તાં પુરા ॥ 1 ॥

ગુરુશાપાચ્ચ સ મુનિર્હતવિદ્યો બભૂવ હ ।

તદા જગામ દુઃખાર્તો રવિસ્થાનં ચ પુણ્યદમ્ ॥ 2 ॥

સમ્પ્રાપ્યતપસા સૂર્યં કોણાર્કે દૃષ્ટિગોચરે ।

તુષ્ટાવ સૂર્યં શોકેન રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ ॥ 3 ॥

સૂર્યસ્તં પાઠયામાસ વેદવેદાઙ્ગમીશ્વરઃ ।

ઉવાચ સ્તુહિ વાગ્દેવીં ભક્ત્યા ચ સ્મૃતિહેતવે ॥ 4 ॥

તમિત્યુક્ત્વા દીનનાથો હ્યન્તર્ધાનં જગામ સઃ ।

મુનિઃ સ્નાત્વા ચ તુષ્ટાવ ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરઃ ॥ 5 ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ।

કૃપાં કુરુ જગન્માતર્મામેવં હતતેજસમ્ ।

ગુરુશાપાત્સ્મૃતિભ્રષ્ટં વિદ્યાહીનં ચ દુઃખિતમ્ ॥ 6 ॥

જ્ઞાનં દેહિ સ્મૃતિં દેહિ વિદ્યાં વિદ્યાધિદેવતે ।

પ્રતિષ્ઠાં કવિતાં દેહિ શક્તિં શિષ્યપ્રબોધિકામ્ ॥ 7 ॥

ગ્રન્થનિર્મિતિશક્તિં ચ સચ્છિષ્યં સુપ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

પ્રતિભાં સત્સભાયાં ચ વિચારક્ષમતાં શુભામ્ ॥ 8 ॥

લુપ્તાં સર્વાં દૈવવશાન્નવં કુરુ પુનઃ પુનઃ ।

યથાઙ્કુરં જનયતિ ભગવાન્યોગમાયયા ॥ 9 ॥

બ્રહ્મસ્વરૂપા પરમા જ્યોતિરૂપા સનાતની ।

સર્વવિદ્યાધિદેવી યા તસ્યૈ વાણ્યૈ નમો નમઃ ॥ 10 ॥

યયા વિના જગત્સર્વં શશ્વજ્જીવન્મૃતં સદા ।

જ્ઞાનાધિદેવી યા તસ્યૈ સરસ્વત્યૈ નમો નમઃ ॥ 11 ॥

યયા વિના જગત્સર્વં મૂકમુન્મત્તવત્સદા ।

વાગધિષ્ઠાતૃદેવી યા તસ્યૈ વાણ્યૈ નમો નમઃ ॥ 12 ॥

હિમચન્દનકુન્દેન્દુકુમુદામ્ભોજસન્નિભા ।

વર્ણાધિદેવી યા તસ્યૈ ચાક્ષરાયૈ નમો નમઃ ॥ 13 ॥

વિસર્ગ બિન્દુમાત્રાણાં યદધિષ્ઠાનમેવ ચ ।

ઇત્થં ત્વં ગીયસે સદ્ભિર્ભારત્યૈ તે નમો નમઃ ॥ 14 ॥

યયા વિનાઽત્ર સઙ્ખ્યાકૃત્સઙ્ખ્યાં કર્તું ન શક્નુતે ।

કાલસઙ્ખ્યાસ્વરૂપા યા તસ્યૈ દેવ્યૈ નમો નમઃ ॥ 15 ॥

વ્યાખ્યાસ્વરૂપા યા દેવી વ્યાખ્યાધિષ્ઠાતૃદેવતા ।

ભ્રમસિદ્ધાન્તરૂપા યા તસ્યૈ દેવ્યૈ નમો નમઃ ॥ 16 ॥

સ્મૃતિશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિર્બુદ્ધિશક્તિસ્વરૂપિણી ।

પ્રતિભા કલ્પનાશક્તિર્યા ચ તસ્યૈ નમો નમઃ ॥ 17 ॥

સનત્કુમારો બ્રહ્માણં જ્ઞાનં પપ્રચ્છ યત્ર વૈ ।

બભૂવ જડવત્સોઽપિ સિદ્ધાન્તં કર્તુમક્ષમઃ ॥ 18 ॥

તદાજગામ ભગવાનાત્મા શ્રીકૃષ્ણ ઈશ્વરઃ ।

ઉવાચ સત્તમં સ્તોત્રં વાણ્યા ઇતિ વિધિં તદા ॥ 19 ॥

સ ચ તુષ્ટાવ તાં બ્રહ્મા ચાજ્ઞયા પરમાત્મનઃ ।

ચકાર તત્પ્રસાદેન તદા સિદ્ધાન્તમુત્તમમ્ ॥ 20 ॥

યદાપ્યનન્તં પપ્રચ્છ જ્ઞાનમેકં વસુન્ધરા ।

બભૂવ મૂકવત્સોઽપિ સિદ્ધાન્તં કર્તુમક્ષમઃ ॥ 21 ॥

તદા ત્વાં ચ સ તુષ્ટાવ સન્ત્રસ્તઃ કશ્યપાજ્ઞયા ।

તતશ્ચકાર સિદ્ધાન્તં નિર્મલં ભ્રમભઞ્જનમ્ ॥ 22 ॥

વ્યાસઃ પુરાણસૂત્રં ચ સમપૃચ્છત વાલ્મિકિમ્ ।

મૌનીભૂતઃ સ સસ્માર ત્વામેવ જગદમ્બિકામ્ ॥ 23 ॥

તદા ચકાર સિદ્ધાન્તં ત્વદ્વરેણ મુનીશ્વરઃ ।

સ પ્રાપ નિર્મલં જ્ઞાનં પ્રમાદધ્વંસકારણમ્ ॥ 24 ॥

પુરાણ સૂત્રં શ્રુત્વા સ વ્યાસઃ કૃષ્ણકલોદ્ભવઃ ।

ત્વાં સિષેવે ચ દધ્યૌ ચ શતવર્ષં ચ પુષ્કરે ॥ 25 ॥

તદા ત્વત્તો વરં પ્રાપ્ય સ કવીન્દ્રો બભૂવ હ ।

તદા વેદવિભાગં ચ પુરાણાનિ ચકાર હ ॥ 26 ॥

યદા મહેન્દ્રે પપ્રચ્છ તત્ત્વજ્ઞાનં શિવા શિવમ્ ।

ક્ષણં ત્વામેવ સઞ્ચિન્ત્ય તસ્યૈ જ્ઞાનં દધૌ વિભુઃ ॥ 27 ॥

પપ્રચ્છ શબ્દશાસ્ત્રં ચ મહેન્દ્રશ્ચ બૃહસ્પતિમ્ ।

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં ચ સ ત્વાં દધ્યૌ ચ પુષ્કરે ॥ 28 ॥

તદા ત્વત્તો વરં પ્રાપ્ય દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્ ।

ઉવાચ શબ્દશાસ્ત્રં ચ તદર્થં ચ સુરેશ્વરમ્ ॥ 29 ॥

અધ્યાપિતાશ્ચ યૈઃ શિષ્યાઃ યૈરધીતં મુનીશ્વરૈઃ ।

તે ચ ત્વાં પરિસઞ્ચિન્ત્ય પ્રવર્તન્તે સુરેશ્વરિ ॥ 30 ॥

ત્વં સંસ્તુતા પૂજિતા ચ મુનીન્દ્રમનુમાનવૈઃ ।

દૈત્યેન્દ્રૈશ્ચ સુરૈશ્ચાપિ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિભિઃ ॥ 31 ॥

જડીભૂતઃ સહસ્રાસ્યઃ પઞ્ચવક્ત્રશ્ચતુર્મુખઃ ।

યાં સ્તોતું કિમહં સ્તૌમિ તામેકાસ્યેન માનવઃ ॥ 32 ॥

ઇત્યુક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરઃ ।

પ્રણનામ નિરાહારો રુરોદ ચ મુહુર્મુહુઃ ॥ 33 ॥

તદા જ્યોતિસ્સ્વરૂપા સા તેનાદૃષ્ટાપ્યુવાચ તમ્ ।

સુકવીન્દ્રો ભવેત્યુક્ત્વા વૈકુણ્ઠં ચ જગામ હ ॥ 34 ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય કૃતં વાણીસ્તોત્રં યઃ સંયતઃ પઠેત્ ।

સ કવીન્દ્રો મહાવાગ્મી બૃહસ્પતિ સમો ભવેત્ ॥ 35 ॥

મહામૂર્ખશ્ચ દુર્મેધા વર્ષમેકં ચ યઃ પઠેત્ ।

સ પણ્ડિતશ્ચ મેધાવી સુકવિશ્ચ ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥ 35 ॥

ઇતિ શ્રી બ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે પ્રકૃતિ ખણ્ડે નારદ નારાયણ સંવાદે યાજ્ઞવલ્ક્યોક્ત વાણી સ્તવનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

nārāyaṇa uvāca |

vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |

mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1 ||

guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |

tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2 ||

samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |

tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca punaḥ punaḥ || 3 ||

sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |

uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave || 4 ||

tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |

muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5 ||

yājñavalkya uvāca |

kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |

guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6 ||

jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ vidyādhidevate |

pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śaktiṃ śiṣyaprabodhikām || 7 ||

granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |

pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8 ||

luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |

yathāṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9 ||

brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |

sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10 ||

yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |

jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11 ||

yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |

vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12 ||

himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā |

varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13 ||

visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |

itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14 ||

yayā vinā'tra saṅkhyākṛtsaṅkhyāṃ kartuṃ na śaknute |

kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15 ||

vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |

bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16 ||

smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |

pratibhā kalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17 ||

sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |

babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18 ||

tadājagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |

uvāca sattamaṃ stotraṃ vāṇyā iti vidhiṃ tadā || 19 ||

sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ |

cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20 ||

yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |

babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21 ||

tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |

tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22 ||

vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca samapṛcchata vālmikim |

maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23 ||

tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |

sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24 ||

purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |

tvāṃ siṣeve ca dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare || 25 ||

tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |

tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26 ||

yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |

kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27 ||

papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim |

divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28 ||

tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |

uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29 ||

adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |

te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30 ||

tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |

daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31 ||

jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |

yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32 ||

ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |

praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33 ||

tadā jyotissvarūpā sā tenādṛṣṭāpyuvāca tam |

sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34 ||

yājñavalkya kṛtaṃ vāṇīstotraṃ yaḥ saṃyataḥ paṭhet |

sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspati samo bhavet || 35 ||

mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |

sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35 ||

iti śrī brahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛti khaṇḍe nārada nārāyaṇa saṃvāde yājñavalkyokta vāṇī stavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||